az9-5.1· Fəsil 5: Fonetika və orfoqrafiya· ~12 dəq

Saitlər və samitlər

Saitlərin və samitlərin bölgüsü, hərf və səs fərqi.

Azərbaycan əlifbasında 32 hərf var: bunların 9-u sait (a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü), 23-ü isə samitdir. Saitlər dilin arxa və ön hissəsinə görə qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü) olur; dodaqların vəziyyətinə görə dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, e, ə, ı, i) olur; ağzın açılma dərəcəsinə görə isə açıq (a, e, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü) olur. Samitlər səs tellərinin işinə görə kar — səssiz (p, t, k, ç, f, x, h, s, ş) və cingiltili — səsli (b, d, q, c, v, ğ, j, z, g, l, m, n, r, y) olur. Cingiltili və kar samitlərin bir qismi cütlük təşkil edir: b-p, d-t, q-k, c-ç, v-f, ğ-x, j-ş, z-s. Yazıda hərf, tələffüzdə isə səs işlədilir; bəzi sözlərdə hərflərin sayı ilə səslərin sayı fərqlənə bilər.

📌Nümunə

Məsələn: «ana» sözündə 3 hərf və 3 səs var, bunlardan 2-si sait (a, a), 1-i samitdir (n).

Əsas terminlər

Sait — Tələffüzdə havanın maneəsiz keçməsi ilə əmələ gələn səs. Azərbaycan əlifbasında 9 sait var: a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü.
Samit — Tələffüzdə havanın müəyyən maneəyə rast gəlməsi ilə əmələ gələn səs. Əlifbada 23 samit var.
Qalın və incə saitlər — Dilin arxa hissəsi ilə deyilən qalın (a, ı, o, u) və ön hissəsi ilə deyilən incə (e, ə, i, ö, ü) saitlər.
Dodaqlanan və dodaqlanmayan saitlər — Dodaqların vəziyyətinə görə dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, e, ə, ı, i) saitlər.
Açıq və qapalı saitlər — Ağzın açılma dərəcəsinə görə açıq (a, e, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü) saitlər.
Kar və cingiltili samitlər — Səs tellərinin işinə görə kar — səssiz (p, t, k, ç, f, x, h, s, ş) və cingiltili — səsli (b, d, q, c, v, ğ, j, z, g, l, m, n, r, y) samitlər.
Saitlərin təsnifatı
SaitQalın/İncəAçıq/QapalıDodaqlanma
aQalınAçıqDodaqlanmayan
eİncəAçıqDodaqlanmayan
əİncəAçıqDodaqlanmayan
ıQalınQapalıDodaqlanmayan
iİncəQapalıDodaqlanmayan
oQalınAçıqDodaqlanan
öİncəAçıqDodaqlanan
uQalınQapalıDodaqlanan
üİncəQapalıDodaqlanan
Cütlü kar-cingiltili samitlər
Cingiltili (səsli)Kar (səssiz)
bp
dt
qk
cç
vf
ğx
jş
zs
✎«alma» sözünün fonetik təhlili
  1. 1Hərflər: Sözdə 4 hərf var: a, l, m, a.
  2. 2Səslər: Hər hərf bir səsi bildirir, ona görə 4 hərf və 4 səs var.
  3. 3Saitlər: 2 sait var: a, a — hər ikisi qalın, açıq, dodaqlanmayandır.
  4. 4Samitlər: 2 samit var: l, m — hər ikisi cingiltili samitdir.
✎«işıq» sözünün fonetik təhlili
  1. 1Hərflər: Sözdə 4 hərf var: i, ş, ı, q.
  2. 2Saitlər: 2 sait var: i (incə, qapalı, dodaqlanmayan) və ı (qalın, qapalı, dodaqlanmayan).
  3. 3Samitlər: 2 samit var: ş (kar) və q (cingiltili).
  4. 4Nəticə: 4 hərf, 2 sait, 2 samit.
🚫Tez-tez səhv

Saitlərin sayı 9-dur (a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü); 23 samitlərin, 32 isə ümumi hərflərin sayıdır — bunları qarışdırma.

⚠️Diqqət

«k» samitinin cingiltili cütü «q»-dir, «g» deyil; «x»-in cingiltili cütü isə «ğ»-dir, «h» deyil. Cütləri cədvəldəki kimi əzbərlə: b-p, d-t, q-k, c-ç, v-f, ğ-x, j-ş, z-s.

🚫Tez-tez səhv

Qalın/incə, dodaqlanan/dodaqlanmayan, açıq/qapalı bölgüsü yalnız saitlərə; kar/cingiltili bölgüsü isə yalnız samitlərə aiddir — onları bir-birinə aid etmə.

💡Qeyd

Söz təhlilində eyni hərf təkrarlanırsa, hər təkrarı ayrıca say: «məktəb» sözündə «ə» iki dəfə işləndiyi üçün 2 sait, 4 samit var.

Qaydalar

  1. 1Əlifbada 32 hərf var: 9 sait (a, e, ə, ı, i, o, ö, u, ü) və 23 samit.
  2. 2Saitlər qalın (a, ı, o, u) və incə (e, ə, i, ö, ü); dodaqlanan (o, ö, u, ü) və dodaqlanmayan (a, e, ə, ı, i); açıq (a, e, ə, o, ö) və qapalı (ı, i, u, ü) olur.
  3. 3Samitlər kar — səssiz (p, t, k, ç, f, x, h, s, ş) və cingiltili — səsli (b, d, q, c, v, ğ, j, z, g, l, m, n, r, y) olur.
  4. 4Cütlü kar-cingiltili samitlər: b-p, d-t, q-k, c-ç, v-f, ğ-x, j-ş, z-s.
  5. 5Hərf yazıda görünür, səs isə tələffüzdə eşidilir; bəzi sözlərdə hərf və səs sayı fərqlənə bilər.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq