Durğu işarələri
Cümlədə işlənən durğu işarələri və onların əsas funksiyaları
Durğu işarələri yazıda cümlənin bölünməsini, intonasiyanı və fikrin dəqiq çatdırılmasını təmin edən qrafik işarələrdir. 9-cu sinif proqramında yeddi durğu işarəsi öyrənilir: nöqtə (.), sual işarəsi (?), nida işarəsi (!), vergül (,), qoşa (iki) nöqtə (:), dırnaq (« ») və tire (—). Nöqtə nəqli cümlənin, sual işarəsi sual cümlənin, nida işarəsi isə nida cümlənin sonunda qoyulur. Vergül həmcins üzvləri, xitabı, ara sözü, mürəkkəb cümlənin tərkib hissələrini ayırır; qoşa nöqtə ümumiləşdirici sözdən sonra və vasitəsiz nitqdə müəllif sözündən sonra işlənir. Tire isə ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gələndə, ismi xəbərlə mübtəda arasında və vasitəsiz nitqdə qoyulur.
Məsələn: "İnsan üçün ən böyük sərvət — sağlamlıqdır" cümləsində mübtəda ilə ismi xəbər arasında tire qoyulur, çünki xəbər adlıq haldadır.
Əsas terminlər
| Durğu işarəsi | İşləndiyi yer | Nümunə |
|---|---|---|
| Nöqtə (.) | Nəqli cümlənin sonunda | Hava soyuyurdu. |
| Sual işarəsi (?) | Sual cümlənin sonunda | Sən sabah gələcəksənmi? |
| Nida işarəsi (!) | Nida cümlənin sonunda | İrəli! |
| Vergül (,) | Həmcins üzv, xitab, ara söz, mürəkkəb cümlə hissələrini ayırır | Ay ana, mən səni çox sevirəm. |
| Qoşa nöqtə (:) | Ümumiləşdirici sözdən və müəllif sözündən sonra | Müəllim dedi: «Dərsə hazır olun.» |
| Tire (—) | Ümumiləşdirici söz sonra gəldikdə və ismi xəbərdə | Vətən — müqəddəs bir məfhumdur. |
| Dırnaq (« ») | Vasitəsiz nitqdə və əsər adında | Anam dedi: «Tez gəl.» |
| Ümumiləşdirici sözün yeri | Qoyulan işarə | Nümunə |
|---|---|---|
| Həmcins üzvlərdən əvvəl | Qoşa nöqtə (:) | Stolun üstündə hər şey var idi: kitab, dəftər, qələm. |
| Həmcins üzvlərdən sonra | Tire (—) | Dağlar, çaylar, meşələr — hər şey gözəl idi. |
- 1İfadə: Müəllim soruşdu Dərsi başa düşdünüzmü
- 2Müəllif sözündən sonra: Müəllif sözü («Müəllim soruşdu») əvvəl gəldiyi üçün ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur.
- 3Vasitəsiz nitqi dırnağa al: Başqasının sözü dırnaqda verilir: «Dərsi başa düşdünüzmü».
- 4Son işarəni təyin et: Vasitəsiz nitq sual bildirir, ona görə dırnağın içində sual işarəsi qoyulur.
- 5Nəticə: Müəllim soruşdu: «Dərsi başa düşdünüzmü?»
- 1İfadə: Vətən müqəddəs bir məfhumdur onu hər kəs sevir
- 2Mübtəda ilə ismi xəbər: «Məfhumdur» ismi xəbərdir, adlıq haldadır və köməkçi feil yoxdur — mübtəda ilə arasında tire qoyulur.
- 3Hissələri ayır: Mürəkkəb cümlənin iki hissəsi bir-birindən vergüllə ayrılır.
- 4Nəticə: Vətən — müqəddəs bir məfhumdur, onu hər kəs sevir.
Müəllif sözü vasitəsiz nitqdən əvvəl gələndə ondan sonra tire və ya vergül yox, qoşa nöqtə qoyulur: Müəllim dedi: «Dərsə hazır olun.»
Mübtəda ilə ismi xəbər (adlıq halda olan isim) arasında vergül və ya qoşa nöqtə deyil, tire qoyulur.
Ümumiləşdirici sözün yerinə diqqət et: o, həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə qoşa nöqtə, sonra gələrsə tire qoyulur — sıranı qarışdırma.
Qaydalar
- 1Cümlənin sonunda məqsəd və intonasiyaya görə nöqtə (.), sual işarəsi (?) və ya nida işarəsi (!) qoyulur.
- 2Vergül həmcins üzvləri, xitabı, ara sözü və mürəkkəb cümlənin hissələrini bir-birindən ayırır.
- 3Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gələrsə qoşa nöqtə (:), sonra gələrsə tire (—) qoyulur.
- 4İsmi xəbər adlıq halda olduqda mübtəda ilə xəbər arasında tire (—) qoyulur.
- 5Vasitəsiz nitq dırnaqda (« ») verilir; müəllif sözü əvvəl gəlsə ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir