Cümlədə söz sırası
Cümlə üzvlərinin adi sırası və onun pozulması (inversiya).
Azərbaycan dilində cümlə üzvlərinin müəyyən (adi) sırası var. Adi sırada mübtəda əvvəldə, xəbər isə cümlənin sonunda gəlir; ikinci dərəcəli üzvlər aid olduqları üzvdən əvvəl yerləşir: təyin təyin etdiyi sözdən, zərflik və tamamlıq isə xəbərdən əvvəl gəlir.
Məsələn: «Çalışqan şagird dərsini diqqətlə oxudu.» Bu sırada mübtəda («şagird») əvvəldə, xəbər («oxudu») sonda, təyin («çalışqan») mübtədadan əvvəl, zərflik («diqqətlə») və tamamlıq («dərsini») isə xəbərdən əvvəldədir. Bədii dildə və danışıqda fikri qüvvətləndirmək, müəyyən sözü nəzərə çatdırmaq üçün bu sıra pozula bilər; buna inversiya deyilir. İnversiyada çox vaxt xəbər əvvələ keçir: «Oxudu dərsini diqqətlə çalışqan şagird.» Söz sırasının dəyişməsi cümlənin qrammatik quruluşunu deyil, məntiqi vurğunu (hansı sözün qabardıldığını) dəyişir.
Əsas terminlər
| Üzv | Yeri | Nümunə (yerinə görə) |
|---|---|---|
| Təyin | Təyin etdiyi sözdən əvvəl | çalışqan şagird |
| Mübtəda | Cümlənin əvvəlində | şagird ... |
| Zərflik / tamamlıq | Xəbərdən əvvəl | dərsini diqqətlə ... |
| Xəbər | Cümlənin sonunda | ... oxudu. |
| Sıra | Nümunə |
|---|---|
| Adi sıra | Uşaqlar səhər tezdən məktəbə getdi. |
| İnversiya | Getdi məktəbə uşaqlar səhər tezdən. |
- 1Mübtəda və xəbər: Mübtəda «şagird» əvvəldə, xəbər «oxudu» sonda gəlir — adi sıra.
- 2İkinci dərəcəli üzvlər: Təyin «çalışqan» mübtədadan əvvəl; tamamlıq «dərsini» və zərflik «diqqətlə» xəbərdən əvvəldədir.
- 3Nəticə: Bütün üzvlər adi sırada yerləşib; cümlədə inversiya yoxdur.
- 1Xəbərin yeri: «Gəldi» və «açdı» xəbərləri cümlənin əvvəlinə keçib, mübtədalar («bahar», «çiçəklər») sonra gəlib.
- 2Nəticə: Adi sıra pozulub, xəbər önə keçib — bu, inversiyadır.
Adi sırada xəbər həmişə cümlənin sonunda olur; xəbər önə keçibsə, cümlədə inversiya var deməkdir.
İnversiya cümlənin üzvlərini dəyişmir: söz sırası dəyişsə də, mübtəda mübtəda, xəbər xəbər olaraq qalır.
Söz sırasının dəyişməsini qrammatik səhv sanma — bədii mətndə inversiya üslubi vasitədir, məntiqi vurğunu qabardır.
Qaydalar
- 1Adi söz sırasında mübtəda əvvəldə, xəbər cümlənin sonunda gəlir.
- 2Təyin təyin etdiyi sözdən əvvəl gəlir: «gözəl mənzərə».
- 3Zərflik və tamamlıq adətən xəbərdən əvvəl yerləşir.
- 4Adi sıranın pozulmasına inversiya deyilir; bu, çox vaxt xəbərin önə keçməsi ilə olur.
- 5İnversiya qrammatik quruluşu dəyişmir, yalnız məntiqi vurğunu qabardır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir