az9-4.2· Fəsil 4: Mürəkkəb cümlə və durğu işarələri· ~12 dəq

Söz-cümlə və cümlənin quruluşca növləri

Cümlənin quruluşca sadə və mürəkkəb növləri; söz-cümlələr.

Cümlələr quruluşuna görə iki yerə bölünür: sadə cümlə və mürəkkəb cümlə. Sadə cümlədə bir qrammatik əsas (mübtəda və xəbər) olur: «Uşaqlar məktəbə getdi.» Mürəkkəb cümlədə isə iki və ya daha çox qrammatik əsas olur: «Zəng çalındı, şagirdlər sinifə girdi.» Mürəkkəb cümlələr tərkib hissələrinin əlaqəsinə görə tabesiz və tabeli mürəkkəb cümlə olur. Söz-cümlə isə bir sözdən (və ya söz birləşməsindən) ibarət olub bütöv bir fikri bildirən xüsusi cümlə növüdür; onun üzvləri ayrılmır. Söz-cümlələr adətən təsdiq, inkar, sual və ya hisslə bağlı olur: «Bəli.», «Xeyr.», «Doğrudan?», «Afərin!» Söz-cümlələri təktərkibli cümlələrlə qarışdırmaq olmaz: təktərkibli cümlədə bir baş üzv (mübtəda və ya xəbər) təhlil oluna bilir, söz-cümlədə isə üzvlərə ayırma aparılmır.

Əsas terminlər

Sadə cümlə — Bir qrammatik əsası (bir mübtəda-xəbər əlaqəsi) olan cümlə. Məsələn: «Quşlar cənuba uçdu.»
Mürəkkəb cümlə — İki və daha çox qrammatik əsası olan cümlə. Məsələn: «Yağış kəsdi, günəş çıxdı.»
Söz-cümlə — Bir söz və ya söz birləşməsi ilə bütöv fikir bildirən, üzvlərə ayrılmayan cümlə. Məsələn: «Bəli.», «Afərin!»
Təsdiq və inkar söz-cümlələri — «Bəli», «Əlbəttə» təsdiq; «Xeyr», «Yox» inkar bildirən söz-cümlələrdir.
Cümlənin quruluşca növləri
NövƏlamətNümunə
Sadə cümləBir qrammatik əsasUşaqlar həyətdə oynayır.
Tabesiz mürəkkəb cümləBərabərhüquqlu hissələrKülək əsdi, yarpaqlar töküldü.
Tabeli mürəkkəb cümləBir hissə digərindən asılıdırBilirəm ki, sən düz deyirsən.
Söz-cümlələrin məna növləri
MənaNümunə
TəsdiqBəli. Əlbəttə.
İnkarXeyr. Yox.
SualDoğrudan? Necə?
Nida (hiss)Afərin! Sağ ol!
✎«Zəng çalındı, şagirdlər sinifə girdi» cümləsini təyin et
  1. 1Qrammatik əsasları tap: «Zəng çalındı» və «şagirdlər sinifə girdi» — iki qrammatik əsas var.
  2. 2Nəticə: İki əsas olduğu üçün cümlə mürəkkəbdir; hissələr bərabərhüquqlu olduğundan tabesiz mürəkkəb cümlədir.
✎«Bəli.» cümləsini təhlil et
  1. 1Sözlərin sayı: Cümlə bir sözdən («Bəli») ibarətdir və bütöv bir fikir (təsdiq) bildirir.
  2. 2Nəticə: Üzvlərə ayrılmadığı üçün bu, söz-cümlədir (təsdiq bildirən).
🚫Tez-tez səhv

Söz-cümləni təktərkibli cümlə ilə qarışdırma: «Yağır.» təktərkibli cümlədir (xəbəri var), «Bəli.» isə söz-cümlədir (üzvlərə ayrılmır).

⚠️Diqqət

Cümləni quruluşca təyin edərkən qrammatik əsasların sayını say: bir əsas — sadə, iki və artıq — mürəkkəb cümlə.

💡Qeyd

Söz-cümlələr çox vaxt dialoqlarda cavab kimi işlənir: «— Gələcəksən? — Bəli.»

Qaydalar

  1. 1Cümlə quruluşca sadə (bir qrammatik əsas) və ya mürəkkəb (iki və daha çox qrammatik əsas) olur.
  2. 2Mürəkkəb cümlə əlaqə növünə görə tabesiz və ya tabeli olur.
  3. 3Söz-cümlə bir söz və ya söz birləşməsi ilə bütöv fikir bildirir; üzvlərə ayrılmır.
  4. 4Söz-cümlələr məzmununa görə təsdiq (Bəli), inkar (Xeyr), sual (Doğrudan?) və nida (Afərin!) bildirə bilər.
  5. 5Söz-cümləni təktərkibli cümlə ilə qarışdırma: təktərkiblidə bir baş üzv təhlil olunur, söz-cümlədə isə yox.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq