Tabesiz mürəkkəb cümlə
Bərabərhüquqlu tərkib hissələri, tabesizlik bağlayıcıları, məna əlaqələri və durğu işarələri
Mürəkkəb cümlə iki və daha çox sadə cümlədən, yəni iki və daha çox qrammatik əsasdan (mübtəda və xəbərdən) ibarət olur. Tabesiz mürəkkəb cümlədə tərkib hissələri bərabərhüquqludur: biri o birinə tabe olmur, biri o birindən asılı deyil. Tərkib hissələri ya yalnız intonasiya ilə, ya da tabesizlik bağlayıcıları (və, həm...həm, amma, lakin, ancaq, ya, ya da, nə...nə, gah...gah) ilə bir-birinə bağlanır. Tərkib hissələri arasında müxtəlif məna əlaqələri olur: zaman-ardıcıllıq, qarşılaşdırma (amma, lakin, ancaq), bölüşdürmə (ya...ya, gah...gah) və səbəb-nəticə. Tabesiz mürəkkəb cümlədə tərkib hissələri arasında əsasən vergül qoyulur, səbəb-nəticə və ya qarşılaşdırma əlaqəsində isə bəzən tire işlənir. Tabesiz mürəkkəb cümləni həmcins üzvlü sadə cümlə ilə qarışdırmamaq lazımdır: mürəkkəb cümlədə iki qrammatik əsas olur, həmcins üzvlü sadə cümlədə isə bir qrammatik əsas olur.
Məsələn: "Hava soyudu, yağış başladı" cümləsində iki qrammatik əsas (hava soyudu; yağış başladı) var, ona görə tabesiz mürəkkəb cümlədir; "Uşaqlar oxudu və yazdı" cümləsində isə bir mübtəda (uşaqlar) və həmcins xəbərlər (oxudu, yazdı) olduğu üçün bu, sadə cümlədir.
Əsas terminlər
| Məna əlaqəsi | Bağlayıcı | Nümunə |
|---|---|---|
| Birləşdirmə | və, həm...həm | Həm o, planı bəyəndi, həm mən razılaşdım. |
| Qarşılaşdırma | amma, lakin, ancaq | Mən çox çağırdım, lakin o, cavab vermədi. |
| Bölüşdürmə | ya...ya, gah...gah | Gah külək əsdi, gah yağış yağdı. |
| İnkar-bölüşdürmə | nə...nə | Nə o danışdı, nə mən soruşdum. |
| Zaman-ardıcıllıq | intonasiya | Səhər açıldı, quşlar oxumağa başladı. |
| Səbəb-nəticə | tire ilə | Çox yağış yağdı — çay daşdı. |
| Əlamət | Tabesiz mürəkkəb cümlə | Həmcins üzvlü sadə cümlə |
|---|---|---|
| Qrammatik əsas | İki və daha çox əsas | Bir əsas |
| Tərkib hissələri | Bərabərhüquqlu ayrı cümlələr | Bir cümlə daxilində həmcins üzvlər |
| Nümunə | Uşaqlar oxudu, Vəli yazdı. | Uşaqlar oxudu və yazdı. |
- 1Qrammatik əsasları tap: Birinci əsas: «hava soyudu» (mübtəda — hava, xəbər — soyudu). İkinci əsas: «yağış başladı» (mübtəda — yağış, xəbər — başladı).
- 2Əsasların sayı: İki ayrı qrammatik əsas var, deməli cümlə mürəkkəbdir.
- 3Tabesiz, yoxsa tabeli?: Tərkib hissələri bərabərhüquqludur, biri o birindən asılı deyil — buna görə tabesiz mürəkkəb cümlədir.
- 4Durğu işarəsi: Hissələr arasında vergül qoyulur: «Hava soyudu, yağış başladı».
- 1Mübtədanı tap: Mübtəda birdir: «uşaqlar».
- 2Xəbərləri tap: İki xəbər var: «oxudu» və «yazdı», lakin onlar bir mübtədaya aiddir — həmcins xəbərlərdir.
- 3Əsasların sayı: Bir mübtəda və həmcins xəbərlər olduğu üçün qrammatik əsas birdir.
- 4Nəticə: Bir əsas olduğuna görə bu, tabesiz mürəkkəb cümlə deyil, həmcins üzvlü sadə cümlədir.
Tabesiz mürəkkəb cümləni həmcins üzvlü sadə cümlə ilə qarışdırma: «Uşaqlar oxudu və yazdı» bir mübtəda və həmcins xəbərlərlə sadə cümlədir, «Əli oxudu, Vəli yazdı» isə iki ayrı əsasla tabesiz mürəkkəb cümlədir. Hər zaman qrammatik əsasların sayını yoxla.
«Çünki», «ki», «ona görə ki» tabeli bağlayıcılardır — onlar tabesizlik bağlayıcısı deyil. Tabesizlik bağlayıcıları: və, həm...həm, amma, lakin, ancaq, ya, ya da, nə...nə, gah...gah.
Vergülü yalnız iki tərkib hissəsi arasında qoy, hissənin içində yox: düzgün «Günəş batdı, hava qaraldı», səhv «Günəş batdı hava, qaraldı». Tire də (səbəb-nəticədə) iki əsas arasında olmalıdır, əsasın içində yox.
Tərkib hissələri arasında əsasən vergül qoyulur; səbəb-nəticə və ya qarşılaşdırma əlaqəsində isə bəzən tire işlənir.
Qaydalar
- 1Mürəkkəb cümlə iki və daha çox qrammatik əsasdan (mübtəda + xəbər) ibarət olur.
- 2Tabesiz mürəkkəb cümlədə tərkib hissələri bərabərhüquqludur; biri o birindən asılı deyil.
- 3Tərkib hissələri intonasiya və ya tabesizlik bağlayıcıları (və, amma, lakin, ancaq, ya, ya da, nə...nə, gah...gah, həm...həm) ilə bağlanır.
- 4Məna əlaqələri: zaman-ardıcıllıq, qarşılaşdırma, bölüşdürmə və səbəb-nəticə.
- 5Tərkib hissələri arasında əsasən vergül, səbəb-nəticə və ya qarşılaşdırma əlaqəsində isə bəzən tire qoyulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir