Xitab, ara sözlər və əlavələr
Cümlə üzvü olmayan xitab və ara sözlər, üzvü dəqiqləşdirən əlavələr və onların durğu işarələri
Xitab cümlədə müraciət olunan şəxsin və ya əşyanın adıdır; o, cümlənin üzvü deyil və heç bir üzvlə qrammatik əlaqəyə girmir. Xitab cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda gələ bilər və daim vergüllə ayrılır. Ara sözlər danışanın söylədiyi fikrə münasibətini — əminlik, güman, mənbə, ardıcıllıq və ya hiss bildirir; onlar da cümlə üzvü deyil və vergüllə ayrılır. Ara sözlərin əsas məna növləri bunlardır: əminlik (şübhəsiz, əlbəttə), güman (bəlkə, yəqin, görünür), mənbə (məncə, fikrimcə, deyilənə görə), sıra-ardıcıllıq (əvvəla, nəhayət, deməli) və hiss (təəssüf ki, xoşbəxtlikdən). Əlavə isə cümlənin hər hansı bir üzvünü izah edən, dəqiqləşdirən sözdür və çox vaxt tire, bəzən isə vergüllə ayrılır. Diqqət: xitab və ara söz oxşar cümlə üzvləri ilə qarışdırılmamalıdır, çünki onlara cümlə üzvü kimi sual vermək olmur.
Məsələn: "Məncə, bu kitab çox maraqlıdır" cümləsində "məncə" ara sözdür, "Mən bu kitabı oxudum" cümləsində isə "mən" mübtədadır.
Əsas terminlər
| Anlayış | Funksiya | Durğu işarəsi |
|---|---|---|
| Xitab | Müraciət olunan şəxs və ya əşyanın adı; cümlə üzvü deyil | Vergül |
| Ara söz | Danışanın fikrə münasibətini bildirir; cümlə üzvü deyil | Vergül |
| Əlavə | Cümlənin bir üzvünü izah edib dəqiqləşdirir | Çox vaxt tire (—), bəzən vergül |
| Məna növü | Nümunə sözlər |
|---|---|
| Əminlik | şübhəsiz, əlbəttə |
| Güman | bəlkə, yəqin, görünür |
| Mənbə | məncə, fikrimcə, deyilənə görə |
| Sıra-ardıcıllıq | əvvəla, nəhayət, deməli |
| Hiss | təəssüf ki, xoşbəxtlikdən |
- 1Cümlə: «Şübhəsiz, dostum, sən qalib gələcəksən.»
- 2Ara söz: «Şübhəsiz» əminlik bildirən ara sözdür və vergüllə ayrılır.
- 3Xitab: «Dostum» müraciət olunan xitabdır və o da vergüllə ayrılır.
- 4Nəticə: Həm ara söz, həm də xitab vergüllə ayrıldığı üçün durğu işarələri düzgündür.
- 1Cümlə: «Bizim şəhər — Gəncə — qədim tarixə malikdir.»
- 2Əlavə: «Gəncə» əlavədir; o, mübtədanı («şəhər») izah edib dəqiqləşdirir.
- 3Durğu işarəsi: Əlavə burada tire (—) ilə ayrılıb.
Xitab cümlə üzvü deyil: ona mübtəda, tamamlıq və ya xəbər kimi sual vermək olmur. «Ana, mən gəldim» cümləsində «Ana» xitabdır, «mən» isə mübtədadır.
Ara sözü oxşar cümlə üzvü ilə qarışdırma. «Məncə, bu film maraqlıdır» cümləsində «məncə» ara sözdür; «Pul məncə qalmadı» cümləsində isə «məncə» («məndə» mənasında) cümlə üzvüdür.
Xitab harada olursa-olsun vergüllə ayrılır: «Uşaqlar, dərsə hazırlaşın» düzgündür; «Uşaqlar dərsə hazırlaşın» və «Uşaqlar dərsə, hazırlaşın» səhvdir.
Əlavəni xitabla qarışdırma: əlavə üzvü dəqiqləşdirir və çox vaxt tire ilə ayrılır. «Dostum — Kərim — gəldi» cümləsində «Kərim» əlavədir, xitab deyil.
Qaydalar
- 1Xitab müraciət olunan şəxs və ya əşyanın adıdır; cümlə üzvü deyil və həmişə vergüllə ayrılır.
- 2Ara söz danışanın fikrə münasibətini bildirir; cümlə üzvü deyil və vergüllə ayrılır.
- 3Ara sözlərin məna növləri: əminlik, güman, mənbə, sıra-ardıcıllıq və hiss bildirənlər.
- 4Əlavə cümlənin bir üzvünü izah edib dəqiqləşdirir və çox vaxt tire (—), bəzən vergüllə ayrılır.
- 5Xitab və ara sözə cümlə üzvü kimi sual vermək olmur; bu, onları mübtəda, xəbər və ya feildən fərqləndirir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir