Həmcins üzvlər və ümumiləşdirici sözlər
Eyni suala cavab verən bərabərhüquqlu cümlə üzvləri və onları ümumiləşdirən sözlər
Həmcins üzvlər eyni suala cavab verən, cümlənin eyni üzvünə (eyni sözə) aid olan və aralarında tabesizlik əlaqəsi olan bərabərhüquqlu üzvlərdir. Cümlənin istənilən üzvü — mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və ya zərflik — həmcins ola bilər. Həmcins üzvlər bir-biri ilə ya yalnız intonasiya (vergül) vasitəsilə, ya da tabesizlik bağlayıcıları (və, həm...həm, ya...ya, amma, lakin, ancaq) ilə bağlanır. Həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur; "və" bağlayıcısı tək işləndikdə ondan əvvəl vergül qoyulmur, lakin bağlayıcı təkrarlandıqda vergül qoyulur. Ümumiləşdirici söz isə bir neçə həmcins üzvü bir ümumi məfhum altında birləşdirən sözdür (hər şey, heç kim, bunlar, heç nə kimi). Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gəldikdə ondan sonra qoşa nöqtə, sonra gəldikdə isə ondan əvvəl tire qoyulur.
Məsələn: "Bağçada alma, armud və heyva yetişmişdi" cümləsində "alma, armud, heyva" həmcins mübtədalardır; "Bağçada hər şey: alma, armud, heyva yetişmişdi" cümləsində isə "hər şey" ümumiləşdirici söz olduğu üçün ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur.
Əsas terminlər
| Hal | Durğu işarəsi | Nümunə |
|---|---|---|
| Bağlayıcısız həmcins üzvlər | Aralarında vergül | alma, armud, heyva |
| Tək işlənən «və» bağlayıcısı | Əvvəl vergül qoyulmur | alma, armud və heyva |
| Təkrarlanan bağlayıcı (həm...həm, ya...ya, nə...nə) | Hər təkrardan əvvəl vergül | həm kitab, həm dəftər |
| Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən ƏVVƏL | Sonra qoşa nöqtə (:) | hər şey: kitab, dəftər, qələm |
| Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən SONRA | Əvvəl tire (—) | kitab, dəftər, qələm — hər şey |
| Üzv | Sual | Nümunə |
|---|---|---|
| Həmcins mübtəda | Kim? Nə? | Bağçada alma, armud və heyva yetişmişdi |
| Həmcins xəbər | Nə etdi? | O, kitab oxudu, məktub yazdı və musiqiyə qulaq asdı |
| Həmcins təyin | Necə? Hansı? | böyük, gözəl və qədim binalar |
| Həmcins tamamlıq | Nəyi? | Anar kitab, jurnal və qəzet oxuyurdu |
| Həmcins zərflik | Necə? | diqqətlə, səbirlə və maraqla dinləyirdi |
- 1Cümlə: Stolun üstündə hər şey vardı kitab dəftər qələm.
- 2Ümumiləşdirici sözü tap: «hər şey» ümumiləşdirici sözdür və həmcins üzvlərdən əvvəl gəlir.
- 3Qoşa nöqtə qoy: Ümumiləşdirici söz əvvəl gəldiyi üçün ondan sonra qoşa nöqtə qoyulur: hər şey vardı:
- 4Həmcins üzvləri ayır: Bağlayıcısız həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur: kitab, dəftər, qələm.
- 5Nəticə: Stolun üstündə hər şey vardı: kitab, dəftər, qələm.
- 1Cümlə: Hər şey gözəl idi dağlar meşələr və çaylar.
- 2Həmcins üzvləri ayır: Bağlayıcısız həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur: dağlar, meşələr.
- 3Tək «və» qaydası: Tək işlənən «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur: meşələr və çaylar.
- 4Nəticə: Hər şey gözəl idi: dağlar, meşələr və çaylar.
Tək işlənən «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoymayın: «alma, armud, və heyva» səhvdir; düzgünü «alma, armud və heyva». Vergül yalnız bağlayıcı təkrarlananda qoyulur.
Təkrarlanan bağlayıcılarda (həm...həm, ya...ya, nə...nə) vergülü təkrar olunan bağlayıcıdan ƏVVƏL qoyun, sonra yox: «həm kitab, həm dəftər» düzgündür, «həm, kitab həm, dəftər» səhvdir.
Ümumiləşdirici sözün yerinə diqqət edin: əvvəl gələrsə qoşa nöqtə (hər şey: kitab, dəftər), sonra gələrsə tire (kitab, dəftər — hər şey) qoyulur. Onları qarışdırmayın.
Hər söz ümumiləşdirici söz deyil: «hər tərəfdə» zərflikdir, ondan sonra qoşa nöqtə qoyulmamalıdır. Yalnız hər şey, heç kim, heç nə, bunlar kimi sözlər ümumiləşdirici ola bilər.
Qaydalar
- 1Həmcins üzvlər eyni suala cavab verir, eyni üzvə aiddir və aralarında tabesizlik (bərabərhüquqlu) əlaqəsi olur.
- 2Həmcins üzvlər arasında vergül qoyulur; tək işlənən "və" bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur (alma, armud və heyva).
- 3Bağlayıcı təkrarlandıqda (həm...həm, ya...ya, nə...nə) hər təkrardan əvvəl vergül qoyulur (həm kitab, həm dəftər).
- 4Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən ƏVVƏL gələrsə, ondan sonra qoşa nöqtə (:) qoyulur.
- 5Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən SONRA gələrsə, ondan əvvəl tire (—) qoyulur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir