Sadə cümlənin növləri
Baş üzvlərin və ikincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə sadə cümlənin təsnifi
Sadə cümlələr baş üzvlərin iştirakına görə iki növə ayrılır: cüttərkibli və təktərkibli. Cüttərkibli cümlədə həm mübtəda, həm də xəbər iştirak edir (Quşlar uçur), təktərkibli cümlədə isə yalnız bir baş üzv olur. Təktərkibli cümlələr müəyyən şəxsli (xəbər şəxs şəkilçili olur, mübtəda bərpa edilə bilər: Kitab oxuyuram — mən), qeyri-müəyyən şəxsli (iş görən qeyri-müəyyəndir, xəbər III şəxs cəmdədir: Qapını döydülər), ümumi şəxsli (fikir hamıya aiddir, çox vaxt atalar sözlərində: Yüz ölç, bir biç), şəxssiz (iş görən təsəvvür edilmir: Hava qaraldı; İşləmək lazımdır) və adlıq cümlə (yalnız adlıq halda olan mübtəda: Gecə. Payız.) növlərinə bölünür. Bir sözdən ibarət olub təsdiq, inkar və ya nəzakət bildirən cümlələrə söz-cümlə deyilir (Bəli. Yox. Sağ ol.). İkincidərəcəli üzvlərin iştirakına görə cümlələr geniş (ikincidərəcəli üzvü olan) və müxtəsər (yalnız baş üzvlərdən ibarət) olur. Üzvlərinin tamlığına görə isə cümlə bütöv və ya yarımçıq (bir üzvü buraxılmış) ola bilər.
Məsələn: "Hara gedirsən?" sualına verilən "Məktəbə" cavabı yarımçıq cümlədir, çünki orada xəbər və mübtəda buraxılmışdır.
Əsas terminlər
| Növ | Əlamət | Nümunə |
|---|---|---|
| Müəyyən şəxsli | Xəbər şəxs şəkilçili olur, mübtəda bərpa edilə bilər | Kitab oxuyuram (mən) |
| Qeyri-müəyyən şəxsli | İş görən qeyri-müəyyəndir, xəbər III şəxs cəmdədir | Qapını döydülər |
| Ümumi şəxsli | Fikir hamıya aiddir, çox vaxt atalar sözlərində | Yüz ölç, bir biç |
| Şəxssiz | İş görən təsəvvür edilmir | Hava qaraldı; İşləmək lazımdır |
| Adlıq | Yalnız adlıq halda olan mübtəda olur | Gecə. Payız. |
| Əlamət | Növ | İzah |
|---|---|---|
| Baş üzvlərin iştirakına görə | Cüttərkibli / Təktərkibli | Həm mübtəda, həm xəbər var / yalnız bir baş üzv var |
| İkincidərəcəli üzvün iştirakına görə | Geniş / Müxtəsər | İkincidərəcəli üzv var / yalnız baş üzvlər var |
| Üzvlərin tamlığına görə | Bütöv / Yarımçıq | Bütün üzvlər var / bir üzv buraxılıb |
- 1Baş üzvlər: Mübtəda yoxdur, yalnız xəbər (döydülər) var, deməli təktərkiblidir.
- 2İş görən: Döyən şəxs qeyri-müəyyəndir, xəbər III şəxs cəmdədir.
- 3Nəticə: Cümlə qeyri-müəyyən şəxsli təktərkibli cümlədir.
- 1Xəbər var?: Xəbər yoxdur, ona görə cüttərkibli və ya şəxssiz ola bilməz.
- 2Mübtəda: Yalnız adlıq halda olan mübtəda var, varlığı və zamanı bildirir.
- 3Nəticə: Cümlə adlıq cümlədir (təktərkibli).
Adlıq cümlə ilə şəxssiz cümləni qarışdırma: adlıq cümlədə xəbər olmur, yalnız adlıq halda mübtəda var; şəxssiz cümlədə isə iş görən təsəvvür edilməyən xəbər (qaraldı, lazımdır) olur.
Yalnız III şəxs cəm forması (döyərlər) cümləni avtomatik qeyri-müəyyən şəxsli etmir: əgər məna hamıya şamil olunursa (atalar sözü — Dəmiri isti-isti döyərlər), bu, ümumi şəxsli cümlədir.
Yarımçıq cümləni adlıq cümlə ilə qarışdırma: «Məktəbə» və ya «Müəllim» kimi cavabda buraxılmış üzv kontekstdən bərpa olunur — bu, yarımçıq cümlədir, müstəqil adlıq cümlə deyil.
Söz-cümləni adlıq cümlə və ya müəyyən şəxsli cümlə hesab etmə: «Bəli», «Sağ ol» kimi bir sözdən ibarət təsdiq-inkar-nəzakət cümləsi söz-cümlədir, adlıq halda mübtəda və ya şəxs şəkilçili xəbər deyil.
Qaydalar
- 1Baş üzvlərin iştirakına görə sadə cümlə cüttərkibli (həm mübtəda, həm xəbər) və təktərkibli (bir baş üzv) olur.
- 2Təktərkibli cümlələr: müəyyən şəxsli, qeyri-müəyyən şəxsli, ümumi şəxsli, şəxssiz və adlıq cümlədir.
- 3Adlıq cümlədə yalnız adlıq halda olan mübtəda olur və varlığı, zamanı bildirir (Gecə. Payız.).
- 4İkincidərəcəli üzvün iştirakına görə cümlə geniş (var) və ya müxtəsər (yox) olur.
- 5Bir üzvü buraxılmış cümlə yarımçıq, bütün üzvləri olan cümlə isə bütöv cümlədir; bir sözdən ibarət təsdiq-inkar cümləsi söz-cümlədir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir