Cümlənin məqsəd və intonasiyaya görə növləri
Nəqli, sual, əmr və nida cümlələri; adi və nidalı intonasiya
Cümlələr ifadə etdikləri məqsədə görə dörd növə bölünür: nəqli, sual, əmr və nida cümlələri. Nəqli cümlə bir məlumat, xəbər və ya fikir bildirir və sonunda nöqtə qoyulur. Sual cümləsi sual ifadə edir, sonunda sual işarəsi qoyulur və adətən kim, nə, niyə kimi sual əvəzlikləri və ya -mı/-mi sual ədatı ilə düzəlir. Əmr cümləsi əmr, xahiş və ya çağırış bildirir, feilin əmr şəkli ilə qurulur və sonunda nöqtə və ya nida işarəsi qoyulur. Nida cümləsi güclü hiss-həyəcanı — sevinc, təəccüb, kədər və s. — ifadə edir, çox vaxt nida (ah, oh, nə) sözləri ilə işlənir və sonunda nida işarəsi qoyulur. Bir cümlə həm məqsədinə, həm də intonasiyasına (adi və ya nidalı) görə xarakterizə olunur; məsələn, nəqli cümlə güclü hisslə deyildikdə nidalı nəqli cümləyə çevrilir.
Məsələn: "Hava soyuqdur." — adi nəqli cümlə, "Nə gözəl gündür!" — nida cümləsidir.
Əsas terminlər
| Növ | Məqsəd | Durğu işarəsi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Nəqli cümlə | Məlumat, xəbər verir | Nöqtə | Hava soyuqdur. |
| Sual cümləsi | Sual ifadə edir | Sual işarəsi | Sən hara gedirsən? |
| Əmr cümləsi | Əmr, xahiş, çağırış bildirir | Nöqtə və ya nida işarəsi | Bir az gözlə. |
| Nida cümləsi | Güclü hiss-həyəcan bildirir | Nida işarəsi | Nə qədər sevindim! |
| Vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Sual əvəzliyi | kim, nə, niyə, necə, hara, hansı kimi sözlərlə | Sən hansı sinifdə oxuyursan? |
| -mı/-mi sual ədatı | Feilə və ya sözə sual ədatı artırılır | Sən bu kitabı oxudunmu? |
- 1Məqsədi yoxla: Cümlə sual ifadə edir: «gəlibmi» sözündə -mi sual ədatı var, ona görə bu, sual cümləsidir.
- 2İntonasiyanı yoxla: Cümlədə güclü hiss-həyəcan yoxdur, adi intonasiya ilə soruşulur.
- 3Durğu işarəsini seç: Sual cümləsinin sonunda sual işarəsi qoyulur: «Görəsən, qatar artıq gəlibmi?»
- 1Məqsədi yoxla: Cümlə məlumat-fikir bildirir; feil əmr şəklində deyil — «əsirgəmərik» qətiyyət bildirən xəbər formasıdır. Deməli, məqsədcə nəqli cümlədir.
- 2İntonasiyanı yoxla: Cümlə güclü hisslə deyilir və nida işarəsi ilə bitir, ona görə intonasiyası adi yox, nidalıdır.
- 3Nəticə: Bu, nidalı nəqli cümlədir: məqsədcə nəqli, intonasiyaca nidalı.
Nida cümləsi ilə nida sözünü qarışdırma: «ah, oh, nə» nida sözləridir, nida cümləsi isə bütöv cümlədir. Cümlədə nida sözü olmasa da, güclü hisslə deyilib nida işarəsi ilə bitirsə, nida intonasiyalı sayılır.
Hər cümlədə «necə» sual deyil. «Sən bu işi necə gördün?» — burada «necə» hərəkətin tərzini soruşur (sual). «Bu mənzərə necə də gözəldir!» — burada «necə də» hissi gücləndirir (nida), sual soruşulmur.
Durğu işarəsini məqsədə görə seç: nəqli → nöqtə, sual → sual işarəsi, nida → nida işarəsi. «Biz sabah imtahan veririk» cümləsində sual əvəzliyi və ya sual ədatı yoxdur, ona görə sual işarəsi yox, nöqtə qoyulur.
Bir cümlə həm məqsədinə (nəqli/sual/əmr), həm də intonasiyasına (adi/nidalı) görə xarakterizə olunur. Məsələn «Dərhal otağı tərk et!» — məqsədcə əmr, intonasiyaca nidalı əmr cümləsidir.
Qaydalar
- 1Nəqli cümlə məlumat, xəbər verir; sonunda nöqtə qoyulur. Məsələn: "Hava soyuqdur."
- 2Sual cümləsi sual ifadə edir; sonunda sual işarəsi qoyulur; sual əvəzliyi (kim, nə, niyə) və ya -mı/-mi ədatı ilə düzəlir.
- 3Əmr cümləsi əmr, xahiş, çağırış bildirir; feilin əmr şəkli ilə qurulur; sonunda nöqtə və ya nida işarəsi qoyulur.
- 4Nida cümləsi güclü hiss-həyəcan bildirir; nida sözləri ilə işlənir; sonunda nida işarəsi qoyulur.
- 5Hər cümlə həm məqsədinə (nəqli/sual/əmr), həm də intonasiyasına (adi/nidalı) görə xarakterizə olunur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir