Zərflik
Hərəkətin tərzini, zamanını, yerini, səbəbini, məqsədini və kəmiyyətini bildirən ikincidərəcəli üzv
Zərflik cümlənin ikincidərəcəli üzvüdür və hərəkətin əlamətini — tərzini, zamanını, yerini, səbəbini, məqsədini və ya kəmiyyətini bildirir. Zərflik xəbərə, yəni feilə aiddir və ona aid suallar verməklə tapılır. Tərzi-hərəkət zərfliyi NECƏ?, NƏ CÜR?, NƏ TƏRZDƏ?; zaman zərfliyi NƏ ZAMAN?, HAÇAN?, NƏ VAXT?; yer zərfliyi HARADA?, HARAYA?, HARADAN?; səbəb zərfliyi NİYƏ?, NƏ ÜÇÜN?, NƏ SƏBƏBƏ?; məqsəd zərfliyi NƏ MƏQSƏDLƏ?, NƏ ÜÇÜN?; kəmiyyət zərfliyi isə NƏ QƏDƏR?, NEÇƏ DƏFƏ? suallarına cavab verir. Zərflik zərflə, hallarda işlənən isimlə, feili bağlama tərkibi və söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər. Zərfliyi tamamlıqdan və təyindən ayırmaq üçün ona düzgün sual qoymaq və hansı üzvə aid olduğunu müəyyənləşdirmək lazımdır.
Məsələn: "Uşaq səhər tezdən sürətlə məktəbə getdi" cümləsində "səhər tezdən" zaman, "sürətlə" tərzi-hərəkət, "məktəbə" isə yer zərfliyidir.
Əsas terminlər
| Növ | Sualı | Nümunə |
|---|---|---|
| Tərzi-hərəkət | necə? nə cür? | yavaş danışdı |
| Zaman | nə vaxt? haçan? | axşam evə qayıtdıq |
| Yer | harada? haraya? | həyətdə oynayırdı |
| Kəmiyyət | nə qədər? neçə dəfə? | iki dəfə təkrar etdi |
| Səbəb | niyə? nə səbəbə? | qorxudan qaçdı |
| Məqsəd | nə məqsədlə? nə üçün? | oxumaq üçün getdi |
| İfadə vasitəsi | Nümunə |
|---|---|
| Zərflə | çox işlədi |
| Hallarda işlənən isimlə | dayanacaqda dayandı |
| Feili bağlama ilə | gülə-gülə daxil oldu |
| Söz birləşməsi (feili tərkib) ilə | kömək etmək məqsədilə gəldi |
- 1Xəbəri tap: Xəbər «qaçdı» feilidir; zərflik ona, yəni hərəkətə aiddir.
- 2«sevincək» — sual qoy: Necə qaçdı? «sevincək». NECƏ? sualına cavab verir, deməli tərzi-hərəkət zərfliyidir.
- 3«məktəbdən» — sual qoy: Haradan qaçdı? «məktəbdən». HARADAN? sualına cavab verir, deməli yer zərfliyidir.
- 4«evə» — sual qoy: Haraya qaçdı? «evə». HARAYA? sualına cavab verir, deməli yer zərfliyidir.
- 5Nəticə: Növlər ardıcıllıqla: tərzi-hərəkət, yer, yer.
- 1«qorxudan» — sual qoy: Niyə qaçdı? «qorxudan». Şəkilçi çıxışlıq halındadır, lakin burada yer yox, hərəkətin baş vermə səbəbi bildirilir — səbəb zərfliyidir.
- 2«oxumaq üçün» — sual qoy: Nə məqsədlə getdi? «oxumaq üçün». Gələcəyə yönəlmiş məqsəd bildirilir — məqsəd zərfliyidir.
- 3Açar fərq: Səbəb artıq baş vermiş səbəbi (niyə?), məqsəd isə gələcəyə yönəlmiş niyyəti (nə məqsədlə?) bildirir. «Nə üçün?» sualı hər ikisinə uyğun gələ bildiyi üçün hərəkətin əvvəlmi, sonramı olduğuna fikir vermək lazımdır.
Zərfliyi tamamlıqla qarışdırma. Zərflik hərəkətin əlamətini bildirir; tamamlıq isə əşyanı göstərir və «kimi? nəyi? kimə?» suallarına cavab verir. Məsələn: «Anar kitabı oxudu» cümləsində «kitabı» NƏYİ? sualına cavab verən tamamlıqdır, zərflik deyil.
Yönlük halda olan hər söz yer zərfliyi deyil. «Məktəbə getdi» (haraya?) yer zərfliyidir, lakin «dostuna baxdı» (kimə?) tamamlıqdır. Şəkilçiyə yox, qoyulan suala bax.
Zərfliyi təyinlə qarışdırma. «Bu, yaxşı kitabdır» cümləsində «yaxşı» əşyanın (kitabın) əlamətini bildirir — təyindir; «dərsi yaxşı oxudu» cümləsində isə «yaxşı» feilə aiddir, NECƏ? sualına cavab verir — tərzi-hərəkət zərfliyidir.
Çıxışlıq halda olan söz (qorxudan, yorğunluqdan) çox vaxt HARADAN? yox, NİYƏ? sualına cavab verir və səbəb zərfliyi olur. «Ağacdan yarpaq düşdü» isə HARADAN? — yer bildirir; suala görə ayır.
Qaydalar
- 1Zərflik ikincidərəcəli üzvdür, xəbərə (feilə) aiddir və hərəkətin əlamətini bildirir.
- 2Tərzi-hərəkət (necə?), zaman (nə zaman?), yer (harada?), səbəb (niyə?), məqsəd (nə məqsədlə?), kəmiyyət (nə qədər?) zərflikləri var.
- 3Zərflik zərflə, hallarda olan isimlə, feili bağlama tərkibi və söz birləşməsi ilə ifadə olunur.
- 4Zərfliyi düzgün təyin etmək üçün ona uyğun sual qoyulur və hansı üzvə aid olduğu müəyyənləşdirilir.
- 5Tamamlıq əşyanı (kimi? nəyi? kimə?), təyin əlaməti (necə? hansı?) bildirir; zərflik isə hərəkətin əlamətini bildirməsi ilə onlardan fərqlənir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir