Tamamlıq və təyin
İki ikincidərəcəli üzv: obyekti və əlaməti bildirən sözlər
Tamamlıq və təyin cümlənin ikincidərəcəli üzvləridir. Tamamlıq hərəkətin obyektini bildirir və hal suallarına (kimi? nəyi? kimə? nəyə? kimdə? nədə? kimdən? nədən?) cavab verir. Tamamlığın iki növü var: vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olur və kimi? nəyi? suallarına cavab verir (Kitabı oxudu); vasitəli tamamlıq isə yönlük, yerlik və ya çıxışlıq halda olur və kimə? nədə? kimdən? kimi suallara cavab verir (Dostuma yazdım). Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, kəmiyyətini və ya mənsubiyyətini bildirir; hansı? necə? nə cür? neçə? nə qədər? kimin? suallarına cavab verir. Təyin həmişə aid olduğu (təyin etdiyi) sözdən əvvəl gəlir və sifət, say, əvəzlik, feili sifət, isimlə ifadə olunur. Tamamlıqla təyini ayırd etmək üçün sözə qoyulan suala və onun cümlədəki vəzifəsinə diqqət etmək lazımdır.
Məsələn: "Tələbə qalın kitabı oxudu" cümləsində "qalın" sözü hansı? sualına cavab verən təyin, "kitabı" sözü isə nəyi? sualına cavab verən vasitəsiz tamamlıqdır.
Əsas terminlər
| Növ | Hal | Sualları | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Vasitəsiz tamamlıq | Təsirlik hal | kimi? nəyi? | Kitabı oxudu |
| Vasitəli tamamlıq | Yönlük, yerlik, çıxışlıq hal | kimə? nədə? kimdən? nədən? | Dostuma yazdım |
| İfadə vasitəsi | Sualları | Nümunə |
|---|---|---|
| Sifət | hansı? necə? | qalın kitabı |
| Say | neçə? nə qədər? | beş kitab |
| İsim | hansı? | dəmir qapı |
| Feili sifət | hansı? | oxunan kitab |
| Əvəzlik | kimin? | nənəmin bağı |
- 1«çalışqan» sözünə sual ver: «çalışqan» hansı? sualına cavab verir, əşyanın əlamətini bildirir, ona görə təyindir (şagirddən əvvəl gəlir).
- 2«müəllimə» sözünə sual ver: «müəllimə» yönlük haldadır (kimə?), obyekti bildirir, ona görə vasitəli tamamlıqdır.
- 3«cavab» sözünə sual ver: «cavab» nəyi? sualına cavab verir (təsirlik hal), ona görə vasitəsiz tamamlıqdır.
- 1«yeni» sözünə sual ver: «yeni» hansı? sualına cavab verir, kitabın əlamətini bildirir və ondan əvvəl gəlir, ona görə təyindir.
- 2«kitabı» sözünə sual ver: «kitabı» nəyi? sualına cavab verir, təsirlik haldadır, ona görə vasitəsiz tamamlıqdır.
- 3Nəticə: Bu cümlədə həm təyin («yeni»), həm də vasitəsiz tamamlıq («kitabı») var.
Əşyanın əlamətini təyin bildirir, tamamlıq yox; hərəkətin obyektini isə tamamlıq bildirir, təyin yox. Söz əlamət (hansı? necə?) bildirirsə təyin, obyekt (hal sualları) bildirirsə tamamlıqdır.
Hərəkətin yerini yer zərfliyi (harada?), zamanını isə zaman zərfliyi bildirir — bunları tamamlıqla qarışdırma. «Bağçada» yer zərfliyidir, tamamlıq deyil.
Vasitəsiz tamamlıq təsirlik haldadır (kimi? nəyi?); yönlük (kimə?), yerlik (nədə?) və çıxışlıq (nədən?) haldakı tamamlıq isə vasitəli tamamlıqdır.
Say (beş, üç) və yiyəlik halda mənsubiyyət bildirən söz (nənəmin) də təyindir: «neçə?» və «kimin?» sualları təyinə aiddir, tamamlığa yox.
Qaydalar
- 1Tamamlıq hərəkətin obyektini bildirir və hal suallarına (kimi? nəyi? kimə? nədə? kimdən? və s.) cavab verir.
- 2Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olur (kimi? nəyi?), vasitəli tamamlıq isə yönlük, yerlik və ya çıxışlıq halda olur (kimə? nədə? kimdən?).
- 3Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, kəmiyyətini və ya mənsubiyyətini bildirir; hansı? necə? neçə? kimin? suallarına cavab verir.
- 4Təyin həmişə aid olduğu sözdən əvvəl gəlir və sifət, say, əvəzlik, feili sifət, isimlə ifadə olunur.
- 5Tamamlıqla təyini fərqləndirmək üçün sözə qoyulan suala diqqət edilməlidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir