Xəbər
Cümlənin baş üzvü: feili və ismi xəbər, xəbərlik şəkilçiləri, uzlaşma.
Xəbər cümlənin baş üzvüdür və mübtəda haqqında məlumat verir. O, neylədi? nə etdi? nə edir? nədir? kimdir? necədir? suallarına cavab verir. Xəbərin iki növü var: feili xəbər və ismi xəbər. Feili xəbər feillə ifadə olunur (oxudu, gəlir, yazacaq). İsmi xəbər ad bildirən sözə (isim, sifət, say və s.) xəbərlik şəkilçisi və ya köməkçi söz artırmaqla düzəlir (tələbədir, gözəldir, müəllim idi, şagird deyil). İsmi xəbərin inkarı «deyil» köməkçi sözü ilə yaranır: «O, həkim deyil». Xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır.
Məsələn: «Tələbələr auditoriyaya daxil oldular» cümləsində «daxil oldular» feili xəbərdir; «Bu kitab çox maraqlıdır» cümləsində isə «maraqlıdır» ismi xəbərdir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Feili xəbər | İsmi xəbər |
|---|---|---|
| İfadə vasitəsi | Feil | İsim, sifət, say və s. (ad bildirən söz) |
| Düzəlmə yolu | Feillə ifadə olunur | Ada xəbərlik şəkilçisi və ya köməkçi söz artırılır |
| Şəkilçi/söz | Feilin öz formaları | Xəbərlik şəkilçisi -dır⁴ və s. (-dır/-dir/-dur/-dür) |
| İnkar | — | «deyil» köməkçi sözü ilə (O, həkim deyil) |
| Nümunə | oxudu, gəlir, yazacaq | tələbədir, gözəldir, müəllim idi |
| Şəxs | Şəkilçi | Nümunə |
|---|---|---|
| I şəxsin təki | -am/-əm | şagirdəm, dostunam |
| II şəxsin təki | -san/-sən | müəllimsən, dostumuzsan |
| III şəxs | -dır/-dir/-dur/-dür | tələbədir, gözəldir |
| I şəxsin cəmi | -ıq/-ik və s. | şagirdləriyik |
- 1Mübtədanı tap: «uşaq» — kim? sualına cavab verir, mübtədadır.
- 2Xəbəri tap: «getdi» — neylədi? sualına cavab verir, baş üzv olan xəbərdir; «məktəbə» isə tamamlıqdır.
- 3Növünü təyin et: «getdi» feillə ifadə olunub, deməli feili xəbərdir.
- 1Xəbəri tap: «maraqlıdır» — necədir? sualına cavab verir, cümlənin xəbəridir.
- 2İfadə vasitəsini yoxla: «maraqlı» ad bildirən sözdür (sifət), feil deyil; üzərinə «-dır» xəbərlik şəkilçisi artırılıb.
- 3Növünü təyin et: Ad + xəbərlik şəkilçisi olduğundan bu, ismi xəbərdir.
İsim üzərinə xəbərlik şəkilçisi artırılmış sözü («dostumdur», «rəssamdır», «kitabdır») feili xəbər sanma — ad + xəbərlik şəkilçisi həmişə ismi xəbərdir, feil deyil.
Köməkçi sözlü xəbəri yarımçıq götürmə: «həkim idi», «xidmət etməkdir» kimi xəbərlərdə köməkçi söz/şəkilçi də xəbərin tərkibinə daxildir — təkcə «həkim» və ya «xidmət» yazmaq səhvdir.
Xəbərlik şəkilçisini başqa şəkilçilərlə qarışdırma: «-lar» cəm, «-da» yerlik hal, «-ın/-un» mənsubiyyət/yiyəlik şəkilçisidir; xəbərlik şəkilçisi sözün sonundakı -dır⁴, -am/-əm, -san/-sən-dir.
Uzlaşmanı şəxsə görə yoxla: I şəxsin təkində xəbər «-am/-əm» (dostunam), II şəxsin təkində «-san/-sən» (dostumuzsan) alır — «mən» ilə «deyilsən» kimi uyğunsuzluq səhv uzlaşmadır.
Qaydalar
- 1Xəbər cümlənin baş üzvüdür, mübtəda haqqında məlumat verir və neylədi? nədir? kimdir? necədir? suallarına cavab verir.
- 2Feili xəbər feillə ifadə olunur (gəldi, oxuyur, yazacaq); ismi xəbər ad + xəbərlik şəkilçisi və ya köməkçi sözlə düzəlir.
- 3Xəbərlik şəkilçiləri: -dır/-dir/-dur/-dür, -am/-əm, -san/-sən və s. (tələbədir, şagirdəm, müəllimsən).
- 4İsmi xəbərin inkarı «deyil» köməkçi sözü ilə düzəlir: «O, həkim deyil».
- 5Xəbər mübtəda ilə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır (Mən gəldim, Onlar gəldilər).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir