Mübtəda
Tərif, suallar, ifadə vasitələri, gizli mübtəda və xəbərlə uzlaşma.
Mübtəda cümlənin baş üzvüdür və cümlədə haqqında danışılan əşyanı, şəxsi və ya anlayışı bildirir. O, KİM? və NƏ? (bəzən HARA?) suallarına cavab verir və adlıq halda olur. Mübtəda müxtəlif nitq hissələri ilə ifadə oluna bilər: isimlə («Uşaq gəldi»), əvəzliklə («Mən oxuyuram»), substantivləşmiş (isimləşmiş) sözlərlə — sifət, say, feili sifət («Çalışqanlar irəli çıxdı», «İkimiz getdik», «Gələn qonaqdır»), məsdərlə («Oxumaq vacibdir») və söz birləşməsi ilə («Bakı şəhəri böyüdü»). Mübtəda xəbərlə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır: «Mən gəldim», «Onlar gəldilər». Müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda buraxıla, yəni gizlədilə bilər: «Kitab oxuyuram» cümləsində mübtəda «mən» gizlidir, çünki xəbərin şəxs şəkilçisi onu göstərir. Mübtədanı tamamlıqdan və ya xəbərdən ayırd etmək üçün ona adlıq halın suallarını (kim? nə?) vermək lazımdır.
Məsələn: «Bağban ağacları suladı» cümləsində KİM suladı? — bağban; deməli, «bağban» mübtədadır.
Əsas terminlər
| İfadə vasitəsi | Nümunə |
|---|---|
| İsim | «Uşaq gəldi» |
| Əvəzlik | «Mən oxuyuram» |
| Substantivləşmiş sifət | «Çalışqanlar irəli çıxdı» |
| Substantivləşmiş say | «İkimiz getdik» |
| Substantivləşmiş feili sifət | «Gələn qonaqdır» |
| Məsdər | «Oxumaq vacibdir» |
| Söz birləşməsi | «Bakı şəhəri böyüdü» |
| Söz | Hal və sual | Üzv |
|---|---|---|
| Bağban (suladı) | Adlıq — kim? | Mübtəda |
| ağacları (suladı) | Təsirlik — nəyi? | Vasitəsiz tamamlıq |
| şagirdə (verdi) | Yönlük — kimə? | Tamamlıq |
| yamandan (seçər) | Çıxışlıq — nədən? | Tamamlıq |
| Atanın (nəsihəti) | Yiyəlik — kimin? | Birləşmənin asılı tərəfi |
- 1Sual ver: Xəbər «suladı»dır. KİM suladı? sualını veririk.
- 2Cavabı tap: KİM suladı? — bağban. «bağban» adlıq haldadır.
- 3Yoxla: «ağacları» NƏYİ? sualına cavab verir (təsirlik hal) — bu vasitəsiz tamamlıqdır, mübtəda deyil.
- 4Nəticə: Mübtəda «bağban»dır.
- 1Sual ver: Xəbər «oxudu»dur. KİM oxudu? sualını veririk.
- 2Cavabı tap: KİM oxudu? — şagird; «şagird» adlıq haldadır.
- 3Yoxla: «Kitabı» NƏYİ oxudu? sualına cavab verir (təsirlik hal) — vasitəsiz tamamlıqdır.
- 4Nəticə: Söz sırası dəyişsə də, mübtəda «şagird»dir.
Təsirlik haldakı sözü (kimi? nəyi?) mübtəda sanma: «ağacları», «kitabı», «onu» vasitəsiz tamamlıqdır, mübtəda deyil.
Yiyəlik (kimin? nəyin?) və yönlük (kimə?) haldakı söz mübtəda ola bilməz: «Atanın», «şagirdə» tamamlıq və ya birləşmənin asılı tərəfidir.
Mübtədanı tapmaq üçün ona daim adlıq halın sualını — kim? nə? — ver; başqa halların sualına cavab verən söz mübtəda deyil.
«Kitab oxuyuram», «Gözəl oxuyursan» kimi cümlələrdə mübtəda gizli ola bilər; onu xəbərin şəxs şəkilçisi göstərir («mən», «sən»).
Qaydalar
- 1Mübtəda cümlənin baş üzvüdür, KİM? NƏ? (bəzən HARA?) suallarına cavab verir və adlıq halda olur.
- 2Mübtəda isim, əvəzlik, substantivləşmiş sifət/say/feili sifət, məsdər və ya söz birləşməsi ilə ifadə oluna bilər.
- 3Mübtəda xəbərlə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır (Mən gəldim — Onlar gəldilər).
- 4Müəyyən şəxsli cümlədə mübtəda gizlədilə bilər; onu xəbərin şəxs şəkilçisi göstərir (Kitab oxuyuram — mübtəda «mən»).
- 5Mübtədanı tamamlıqdan ayırmaq üçün ona adlıq halın sualını (kim? nə?) vermək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir