Sintaktik əlaqələr
Tabesizlik və tabelilik əlaqələri; uzlaşma, idarə, yanaşma.
Sözlər və cümlə üzvləri arasında iki növ sintaktik əlaqə vardır: tabesizlik əlaqəsi və tabelilik əlaqəsi. Tabesizlik əlaqəsində tərəflər bərabərhüquqludur, biri o birindən asılı deyil — bu əlaqə həmcins üzvlər arasında olur (kitab və dəftər). Tabelilik əlaqəsində isə bir tərəf o biri tərəfə tabe olur, yəni asılı tərəf əsas tərəfə bağlanır; bu əlaqə söz birləşmələrində və cümlə üzvləri arasında özünü göstərir. Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma, idarə və yanaşma. Uzlaşmada asılı tərəf əsas tərəflə şəxsə və kəmiyyətə görə uyğunlaşır (mübtəda ilə xəbərin uzlaşması və ya mənsubiyyət əlaqəsi). İdarədə əsas tərəf asılı tərəfi müəyyən halda tələb edir və bu, hal şəkilçisi ilə baş verir. Yanaşmada isə asılı tərəf əsas tərəfə şəkilçisiz, sırf yan-yana durmaqla bağlanır.
Məsələn: «Onlar gəldilər» birləşməsində uzlaşma (şəxs və kəmiyyət), «kitabı oxudu» birləşməsində idarə (təsirlik hal), «gözəl mənzərə» birləşməsində isə yanaşma əlaqəsi vardır.
Əsas terminlər
| Əlaqə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Uzlaşma | Asılı tərəf əsas tərəflə şəxsə və kəmiyyətə görə uyğunlaşır | «Onlar gəldilər», «mənim kitabım» |
| İdarə | Əsas tərəf asılı tərəfi müəyyən halda tələb edir (hal şəkilçisi olur) | «kitabı oxudu», «evdən çıxdı» |
| Yanaşma | Asılı tərəf əsas tərəfə şəkilçisiz, yan-yana durmaqla bağlanır | «gözəl mənzərə», «iki kitab», «tez getdi» |
| Əlaqə növü | Tərəflər arasında münasibət | Harada olur |
|---|---|---|
| Tabesizlik | Tərəflər bərabərhüquqludur, biri o birindən asılı deyil | Həmcins üzvlər arasında (kitab və dəftər) |
| Tabelilik | Bir tərəf o biri tərəfə tabe olur, asılı tərəf əsas tərəfə bağlanır | Söz birləşmələrində və cümlə üzvləri arasında |
- 1Birinci birləşmə: «şagirdə verdi» — «şagirdə» yönlük haldadır, feillə idarə olunur, deməli idarə əlaqəsidir.
- 2İkinci birləşmə: «kitabı verdi» — «kitabı» təsirlik haldadır, feillə idarə olunur, bu da idarə əlaqəsidir.
- 3Nəticə: Cümlədə iki idarə əlaqəsi var: «şagirdə verdi» (yönlük) və «kitabı verdi» (təsirlik).
- 1Birinci birləşmə: «onun kitabı» — burada «-ı» mənsubiyyət bildirir, şəxs və kəmiyyət uyğunluğu var, deməli uzlaşma (mənsubiyyət) əlaqəsidir.
- 2İkinci birləşmə: «kitabı verdi» — burada «-ı» təsirlik hal şəkilçisidir, feil asılı tərəfi müəyyən halda tələb edir, deməli idarə əlaqəsidir.
- 3Nəticə: Eyni «-ı» şəkilçisi eyni əlaqəni bildirmir: birincidə mənsubiyyət (uzlaşma), ikincidə təsirlik hal (idarə).
Sintaktik əlaqənin iki əsas növü (tabesizlik və tabelilik) ilə tabelilik əlaqəsinin üç növünü (uzlaşma, idarə, yanaşma) qarışdırma — «üç» ümumi əlaqə növlərinin yox, yalnız tabelilik növlərinin sayıdır.
«iki kitab», «gözəl bağ», «tez getdi» kimi şəkilçisiz birləşmələri idarə zənn etmə — hal şəkilçisi olmadığı üçün bunlar yanaşma əlaqəsidir; idarədə mütləq hal şəkilçisi olmalıdır.
«mənim kitabım», «onun kitabı» kimi mənsubiyyət birləşmələrini idarə hesab etmə — burada hal şəkilçisi yox, şəxs və kəmiyyət uyğunluğu (uzlaşma) var.
Hal şəkilçilərini bir-biri ilə qarışdırma: yönlük hal «-ə/-a» (evə, dostuma), çıxışlıq hal «-dən» (evdən), təsirlik hal «-ı/-i/-u/-ü» (dostumu); «evdən çıxdı» çıxışlıq, «dostuma verdim» isə yönlük idarədir.
Qaydalar
- 1Tabesizlik əlaqəsi bərabərhüquqlu, həmcins üzvlər arasında olur; tabelilikdə bir tərəf o birinə tabedir.
- 2Uzlaşma: asılı tərəf əsas tərəflə şəxsə və kəmiyyətə görə uzlaşır (Mən gəldim, Onlar gəldilər; mənim kitabım).
- 3İdarə: əsas tərəf asılı tərəfi müəyyən halda tələb edir, hal şəkilçisi olur (kitabı oxudu, evdən çıxdı).
- 4Yanaşma: asılı tərəf əsas tərəfə şəkilçisiz, sıra ilə yan-yana durmaqla bağlanır (gözəl mənzərə, iki kitab, tez getdi).
- 5Mübtəda ilə xəbərin uzlaşması şəxsə və kəmiyyətə görə baş verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir