Feili birləşmələr
Əsas tərəfi feili forma olan söz birləşmələri
Feili birləşmələr əsas tərəfi feilin müxtəlif formaları (məsdər, feili sifət, feili bağlama) olan söz birləşmələridir. Onlar üç növə ayrılır: məsdər tərkibləri, feili sifət tərkibləri və feili bağlama tərkibləri. Məsdər tərkiblərində əsas tərəf -maq/-mək şəkilçili məsdər olur. Feili sifət tərkiblərində əsas tərəf -an/-ən, -mış/-miş, -acaq/-əcək, -dığı/-diyi şəkilçili feili sifət olur. Feili bağlama tərkiblərində isə əsas tərəf -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə şəkilçili feili bağlama olur. Feili birləşmələrdə asılı tərəf əsas tərəfə müxtəlif sintaktik əlaqələrlə bağlanır və tərkib cümlədə bir üzv kimi çıxış edir.
Məsələn: «kitab oxumaq» məsdər tərkibi, «oxunan kitab» feili sifət tərkibi, «kitabı oxuyaraq» isə feili bağlama tərkibidir.
Əsas terminlər
| Növ | Əsas tərəf | Nümunə |
|---|---|---|
| Məsdər tərkibi | -maq/-mək şəkilçili məsdər | «kitab oxumaq» |
| Feili sifət tərkibi | -an/-ən, -mış/-miş, -acaq/-əcək, -dığı/-diyi şəkilçili feili sifət | «oxunan kitab» |
| Feili bağlama tərkibi | -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə şəkilçili feili bağlama | «kitabı oxuyaraq» |
| Feili forma | Şəkilçilər | Nümunə |
|---|---|---|
| Məsdər | -maq/-mək | «tez gəlmək» |
| Feili sifət | -an/-ən, -mış/-miş, -acaq/-əcək, -dığı/-diyi | «gələn adam», «solmuş gül», «oxuduğu kitab» |
| Feili bağlama | -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə | «işini bitirib», «evə gələndə» |
- 1Əsas tərəfi tap: Əsas tərəf «oxuyaraq»dır; -araq şəkilçilidir.
- 2Növü müəyyən et: -araq feili bağlama şəkilçisi olduğu üçün bu, feili bağlama tərkibidir.
- 3Asılı tərəfləri ayır: Asılı tərəflər «kitabı» və «diqqətlə»dir.
- 1Birinci tərkib: «düşdükdə» -dikdə şəkilçili feili bağlamadır, ona görə birinci tərkib feili bağlama tərkibidir.
- 2İkinci tərkib: «dincəlmək» -mək şəkilçili məsdərdir, ona görə ikinci tərkib məsdər tərkibidir.
- 3Nəticə: Növlər ardıcıl olaraq: feili bağlama tərkibi, məsdər tərkibi.
Əsas tərəf isim olarsa, bu feili birləşmə deyil, ismi birləşmədir: «qızıl üzük», «dağ yolu», «şəhər meydanı» ismi birləşmələrdir.
Növü əsas tərəfin şəkilçisinə baxaraq müəyyən et: «oxunacaq mətn»dəki -acaq feili sifət şəkilçisidir, məsdər (-maq/-mək) deyil.
Təsriflənən feili tərkiblə qarışdırma: «evə getdi»dəki «getdi» təsriflənən feildir (xəbər), feili birləşmə deyil.
Asılı tərəfi əsas tərəflə qarışdırma: «evə gələndə» tərkibində «gələndə» əsas, «evə» isə asılı tərəfdir.
Qaydalar
- 1Feili birləşmənin əsas tərəfi feilin formasıdır: məsdər, feili sifət və ya feili bağlama.
- 2Məsdər tərkiblərində əsas tərəf -maq/-mək şəkilçili sözdür: «tez gəlmək».
- 3Feili sifət tərkiblərində əsas tərəf -an/-ən, -mış/-miş, -acaq/-əcək, -dığı/-diyi şəkilçili sözdür: «gələn adam».
- 4Feili bağlama tərkiblərində əsas tərəf -ıb/-ib, -araq/-ərək, -anda/-əndə, -dıqda/-dikdə şəkilçili sözdür: «evə gələndə».
- 5Feili birləşmə cümlədə bütöv şəkildə bir üzv kimi çıxış edir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir