Söz birləşməsi
Tərif, əsas və asılı tərəf, ismi və feili birləşmələr.
Söz birləşməsi iki və daha çox müstəqil sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsidir. Hər söz birləşməsində iki tərəf olur: əsas (aparıcı) tərəf və asılı tərəf; asılı tərəf əsas tərəfi izah edir və ona tabe olur. Əsas tərəf isimlə ifadə olunarsa, birləşmə ismi birləşmə adlanır; feili formayla (məsdər, feili sifət, feili bağlama) ifadə olunarsa, feili birləşmə adlanır. Təyini söz birləşmələrinin üç növü var: I növ — hər iki tərəf şəkilçisizdir (dəmir qapı), II növ — asılı tərəf şəkilçisiz, əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçilidir (kənd yolu), III növ — asılı tərəf yiyəlik hallı, əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçilidir (kəndin yolu). Söz birləşməsi cümlə deyil: cümlədə xəbər və bitmiş fikir olur, söz birləşməsində isə yalnız bir anlayış adlandırılır. Sözlər arasındakı əlaqəyə görə birləşmələr sərbəst (mənası tərəflərin mənasından əmələ gəlir) və sabit, yəni frazeoloji (mənası bütöv olaraq başqadır) ola bilər.
Məsələn: «dəmir qapı» I növ ismi (sərbəst) söz birləşməsidir, «ağzı köpüklənmək» isə sabit (frazeoloji) birləşmədir.
Əsas terminlər
| Vahid | Tərkibi | Bitmiş fikir və xəbər | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Tək söz | Bir müstəqil söz | Yoxdur | alma |
| Söz birləşməsi | Ən azı iki müstəqil söz (əsas + asılı tərəf) | Yoxdur — yalnız bir anlayış adlandırılır | qırmızı alma |
| Cümlə | Sözlərdən qurulan bütöv fikir | Var — xəbər və bitmiş fikir olur | Quş uçur. |
| Növ | Asılı tərəf | Əsas tərəf | Nümunə |
|---|---|---|---|
| I növ | Şəkilçisiz | Şəkilçisiz | dəmir qapı |
| II növ | Şəkilçisiz | Mənsubiyyət şəkilçili | kənd yolu |
| III növ | Yiyəlik hallı | Mənsubiyyət şəkilçili | kəndin yolu |
- 1Tərəfləri ayır: Asılı tərəf «kəndin», əsas tərəf «yolu»dur.
- 2Asılı tərəfə bax: «kəndin» sözündə -in yiyəlik hal şəkilçisi var, yəni asılı tərəf yiyəlik haldadır.
- 3Əsas tərəfə bax: «yolu» sözündə -u mənsubiyyət şəkilçisi var.
- 4Nəticə: Asılı tərəf yiyəlik hallı, əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçili olduğundan bu, III növ təyini söz birləşməsidir.
- 1Əsas tərəfi tap: Birləşmənin əsas (aparıcı) tərəfi «etmək» məsdəridir.
- 2Əsas tərəfin ifadəsi: Əsas tərəf isimlə yox, feili forma (məsdər) ilə ifadə olunub.
- 3Nəticə: Əsas tərəf feili forma olduğu üçün bu, ismi yox, feili birləşmədir.
Növü təyin edərkən ƏVVƏLCƏ əsas tərəfə bax: «kənd yolu»nda əsas söz «yolu» -u mənsubiyyət şəkilçisi aldığı üçün bu I növ yox, II növdür.
Asılı tərəfin halını qarışdırma: II növdə asılı tərəf şəkilçisizdir (kənd yolu), III növdə isə yiyəlik haldadır (kəndin yolu, şagirdin dəftəri).
Birləşməni cümlə ilə qarışdırma: «Quş uçur», «Yağış yağır» kimi nümunələrdə xəbər və bitmiş fikir olur — bunlar cümlədir, söz birləşməsi deyil.
Sabit (frazeoloji) birləşmənin mənası tərəflərin ayrı-ayrı mənasından çıxmır: «qızıl ürək», «əli açıq olmaq» sabitdir, «qızıl üzük», «yaşıl yarpaq» isə sərbəst birləşmədir.
Qaydalar
- 1Söz birləşməsi ən azı iki müstəqil sözdən ibarətdir və əsas tərəflə asılı tərəfdən qurulur.
- 2Əsas tərəf isimdirsə birləşmə ismi, feili formadırsa feili birləşmə adlanır.
- 3Təyini söz birləşmələri 3 növdür: I növ — şəkilçisiz/şəkilçisiz, II növ — şəkilçisiz/mənsubiyyət, III növ — yiyəlik hal/mənsubiyyət.
- 4Söz birləşməsində bitmiş fikir və xəbər olmur — bu, onu cümlədən fərqləndirir.
- 5Sabit (frazeoloji) birləşmənin mənası tərəflərin ayrı-ayrı mənasından çıxmır; sərbəst birləşmədə isə çıxır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir