Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev «Bomba» (hekayə)
Satirik hekayə; çinovnik yaltaqlığının və cəhalətin tənqidi.
Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1870–1933) Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli nümayəndəsi, dramaturq və nasirdir. O, «Molla Nəsrəddin» ədəbi mühitinin fəal iştirakçısı olmuş, yaradıcılığında cəhalət, yaltaqlıq və köhnəlmiş çinovnik psixologiyasını kəskin satira ilə tənqid etmişdir. «Bomba» hekayəsinin baş qəhrəmanı Kərbəlayı Zaldır — çar Rusiyası dövründə şəhərdə qorodovoy (polis nəfəri) vəzifəsində 25 ildən artıq çalışan, savadsız, mövqeyini qorumaq üçün hər cür yaltaqlığa hazır bir adam. Bir gecə Kərbəlayı Zal usta Feyzullanın (dəlləyin) qapısına atla iki çuval gətirilməsini görür və onu «bomba» zənn edib hay-küy qaldırır. Gecə yarısı ev axtarılır, Feyzullanın ailəsi qorxudulur; nəhayət məlum olur ki, çuvallarda bomba yox, adi qarpızlar varmış. Səhəri gün Kərbəlayı Zal vəzifəsindən qovulur. Haqverdiyev bu gülünc süjetlə ciddi bir mesaj çatdırır: əcnəbi ağalara yaltaqlanan, savadsız çinovnikin gözügötürməzliyi və cəhaləti onu özünü gülünc vəziyyətə salır. Hekayənin janrı satirik hekayədir; əsas bədii vasitələr kinayə (istehza), yumorlu abartma və kontrast (təzad)dır.
Məsələn: Kərbəlayı Zalın bir çuval qarpızı «bomba» sanıb bütün məhəlləni ayağa qaldırması — savadsız, yaltaq məmurun gülünc, amma ağrılı obrazını bir epizodda cəmləyir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1870–1933) |
| Ədəbi mühit | «Molla Nəsrəddin» |
| Janr | Satirik hekayə (nəsr) |
| Dövr | XX əsrin əvvəli — maarifçilik və satiranın çiçəklənmə dövrü |
| Mövzu | Yaltaq çinovnikin cəhaləti və gözügötürməzliyinin tənqidi |
| Tənqid hədəfi | Əcnəbi ağalara yaltaqlanan savadsız, gözügötürməz çinovnik |
| Əsas bədii vasitələr | Kinayə, abartma, təzad (kontrast) |
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Kərbəlayı Zal | Baş qəhrəman; çar dövründə qorodovoy (polis nəfəri) vəzifəsində 25 ildən artıq çalışan savadsız, yaltaq adam — satirik tip |
| Usta Feyzulla | Dəllək; evi gecə yarısı axtarılan, günahsız yerə qorxudulan obraz |
- 1Başlanğıc: Bir gecə Kərbəlayı Zal usta Feyzullanın qapısına atla iki çuval gətirilməsini görür.
- 2Səhv zənn: Çuvalları «bomba» zənn edib hay-küy qaldırır.
- 3Axtarış: Gecə yarısı ev axtarılır, Feyzullanın ailəsi qorxudulur, lakin bomba tapılmır.
- 4Həqiqət: Məlum olur ki, çuvallarda bomba yox, adi qarpızlar varmış.
- 5Final: Səhəri gün Kərbəlayı Zal vəzifəsindən qovulur.
- 1Gülünc vəziyyət: Savadsız çinovnik adi qarpızı «bomba» sanıb bütün məhəlləni ayağa qaldırır.
- 2Bədii vasitə: Abartma kiçik şübhəni böyük həyəcana çevirir, kinayə çinovniki ələ salır.
- 3İdeya: Əcnəbi ağalara yaltaqlanan savadsız məmur axırda özünü gülünc və bədbəxt vəziyyətə salır.
- 4İkili təsir: Komik vəziyyət həm gülüş, həm düşündürmə yaradır — acı sosial gerçəyi açıqlayır.
«Bomba»nın müəllifi Əbdürrəhim bəy Haqverdiyevdir. Onu Abdulla Şaiqə, Mirzə Ələkbər Sabirə və ya Üzeyir Hacıbəyova aid etmək səhvdir.
Baş qəhrəman Kərbəlayı Zaldır. Usta Feyzulla isə evi axtarılan dəllək obrazıdır, baş qəhrəman deyil.
«Bomba»nın janrı satirik hekayədir (nəsr). Onu qəzəl, dastan və ya poema ilə qarışdırma.
Hekayənin sonunda çuvallardakı «bomba»nın əslində qarpız olduğu aşkar olur; bütün gülməlilik məhz bu zərərsiz səhvə əsaslanır.
Qaydalar
- 1Əbdürrəhim bəy Haqverdiyev (1870–1933) «Molla Nəsrəddin» mühitinin dramaturq-nasiridir; «Bomba» onun satirik hekayəsidir.
- 2«Bomba» hekayəsinin baş qəhrəmanı Kərbəlayı Zaldır — çar dövründə qorodovoy (polis nəfəri) vəzifəsində çalışan savadsız, yaltaq adam.
- 3Hekayənin əsas mövzusu əcnəbi ağalara yaltaqlanan çinovnikin cəhaləti və gözügötürməzliyinin gülüş hədəfinə çevrilməsidir.
- 4Süjetin əsasını çuvaldakı qarpızların bomba zənn edilməsi və gecə ev axtarışı hadisəsi təşkil edir.
- 5Hekayənin janrı satirik hekayədir; əsas bədii vasitələr kinayə, abartma və təzaddır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir