Nəzəriyyə: metafora, bədii təzad, kinayə
Bədii təsvir və ifadə vasitələri.
Bədii ədəbiyyatda söz sənətkarları oxucuda güclü təsir yaratmaq üçün müxtəlif bədii təsvir vasitələrindən istifadə edirlər. Metafora (gizli təşbeh) — iki hadisə, əşya və ya anlayış arasındakı oxşarlığa əsaslanan, lakin «kimi», «tək», «sanki» kimi bağlayıcı işlətmədən qurulan obrazlı ifadədir; məsələn, «könlüm quşu» ifadəsindəki «könül» birbaşa «quş»a çevrilir. Təşbehdə isə bu müqayisə açıq şəkildə bildirilir («könül quş kimidir»). Bədii təzad (antiteza) — əks anlayışların, obrazların və ya hadisələrin qəsdən yan-yana qoyulmasıdır; bu vasitə fikri kəskinləşdirir və ziddiyyəti vurğulayır (məsələn, «Gecə qaranlıq, ürək aydın»). Kinayə (ironiya) — zahirən tərif, daxilən istehza daşıyan ifadədir; yəni söylənənin tam əksi nəzərdə tutulur. Epitet isə əşyanın xüsusiyyətini vurğulayan bədii sifət, mübaliğə isə şişirtmədir; bu ikisinə qarışdırmamaq vacibdir.
Məsələn: Sabirin «Nə gözəl məmləkətdir!» ifadəsi kinayəyə əla nümunədir, çünki şair əslində ölkənin vəziyyətini tənqid edir.
Əsas terminlər
| Bədii vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Metafora | Bağlayıcısız (kimi/tək olmadan) qurulan gizli müqayisə; iki anlayış birbaşa eyniləşdirilir. | «Könlüm quşu uçub getdi» |
| Bədii təzad (antiteza) | Əks mənalı anlayışların qəsdən yan-yana gətirilərək ziddiyyətin vurğulanması. | «Gecə qaranlıq, ürək aydın» |
| Kinayə (ironiya) | Zahirən tərif, daxilən istehza; deyilənin əksi nəzərdə tutulur. | «Nə gözəl məmləkətdir!» (istehzalı tonda) |
| Bədii vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Metafora | Bağlayıcı işlədilmir; anlayış birbaşa eyniləşdirilir. | «Gözlərin ulduzu» |
| Təşbeh | «Kimi», «tək», «sanki» bağlayıcısı ilə açıq müqayisə qurulur. | «Gözlərin ulduz kimidir» |
- 1Metafora: «Könlüm quşu uçub getdi» — «könül» bağlayıcısız birbaşa «quş»a çevrilir; «kimi» olmadığı üçün bu gizli müqayisədir.
- 2Bədii təzad: «Gecə qaranlıq, ürək aydın» — «qaranlıq» ilə «aydın» əks anlayışları yan-yana qoyulub, ziddiyyət vurğulanır.
- 3Kinayə: «Nə gözəl məmləkətdir!» (istehzalı tonda) — zahirən tərifdir, lakin şair əslində vəziyyəti tənqid edir; deyilənin əksi nəzərdə tutulur.
- 1Misra: «Könlüm bağıdır bu dünya, amma bağban yoxdur».
- 2Metafora: «Könlüm bağıdır» — könül birbaşa «bağ»a eyniləşdirilir, bağlayıcı yoxdur.
- 3Bədii təzad: «bağ var, bağban yox» — bir-birinə zidd vəziyyət yan-yana gətirilir; iki vasitə eyni misrada müstəqil işlənir.
Metafora ilə təşbehi qarışdırmayın: «kimi», «tək», «sanki» varsa təşbeh, yoxdursa metaforadır. «Gözlərin ulduz kimidir» təşbeh, «gözlərin ulduzu» metaforadır.
Kinayəni bədii təzadla qarışdırmayın: təzadda əks anlayışlar açıq yan-yana durur, kinayədə isə istehza gizlidir, zahirən tərif kimi görünür.
Epitet (bədii sifət) və mübaliğə (şişirtmə) metafora, təzad və kinayə deyil; istehzalı tərifi mübaliğə deyil, kinayə sayın.
Bir ifadədə iki vasitə üst-üstə düşə bilər: gizli müqayisə istehzalı formada verilərək eyni anda həm metafora, həm kinayə ola bilər.
Qaydalar
- 1Metafora — bağlayıcısız (kimi/tək olmadan) qurulan gizli müqayisədir; iki anlayış birbaşa eyniləşdirilir.
- 2Bədii təzad (antiteza) — əks mənalı söz və obrazların yan-yana gətirilərək ziddiyyətin vurğulanmasıdır.
- 3Kinayə (ironiya) — sözün zahiri mənası ilə əsl niyyəti arasındakı gizli istehzadır; deyilənin əksi qəsd edilir.
- 4Təşbehdə müqayisə açıq bildirilir (kimi, tək, sanki ilə); metaforada isə bu bağlayıcılar olmur.
- 5Epitet bədii sifət, mübaliğə şişirtmədir — bunları metafora, təzad və kinayədən fərqləndirmək lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir