Mirzə Ələkbər Sabir «Əkinçi» (satira)
Satirik şeir, zəhmətkeş insan.
Mirzə Ələkbər Sabir (1862–1911) Azərbaycan ədəbiyyatının ən görkəmli satirikidir. O, «Molla Nəsrəddin» jurnalının baş şairi kimi tanınır və yaradıcılığını ictimai ədalətsizliyə, nadanlığa, mövcud quruluşun qüsurlarına qarşı mübarizəyə həsr etmişdir. «Əkinçi» şeiri Sabirin ən məşhur satiralarından biridir: şeirdə bütün ömrünü zəhmətlə torpağı becərən, lakin əməyinin bəhrəsini əlindən alınan zavallı kəndli obrazı canlandırılır. Kəndli yazın əkir, yayın biçir, yığır — amma bəy, mülkədar, tacir onun çörəyini oğurlayır; kəndlinin özünə heç nə qalmır. Sabir bu ziddiyyəti kinayə, istehza və söz oyunları ilə ustalıqla ifadə edir. Şeirin janrı satiradır; şair cəmiyyətin acı həqiqətini gülüş pərdəsi arxasından göstərir. Bədii təsvir vasitəsi kimi kinayə (ironi) əsas rolu oynayır, bunun yanında epitet, təzad da var.
Məsələn: «Əkdim, becərdim, biçdim, döydüm — yenə ac qaldım» misrası kəndlinin amansız taleyi ilə yerinə yetirdiyi əməyin kəskin ziddiyyətini bir cümlədə ifadə edir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Mirzə Ələkbər Sabir (1862–1911) |
| Dövr | XIX–XX əsrin əvvəli |
| Janr | Satira (satirik şeir) |
| Toplu | «Hophopnamə» |
| Platforma / imza | «Molla Nəsrəddin» jurnalı, «Hop-hop» imzası |
| Əsas mövzu | Zəhmətkeş kəndlinin istismarı və ictimai ədalətsizlik |
| Əsas bədii üsul | Kinayə (istehza/ironi) |
| Obraz / hədəf | Satirada rolu |
|---|---|
| Zəhmətkeş kəndli | Əməksevər, lakin hüquqsuz, çarəsiz insan; haqqı tapdalanan xalqın simvolu |
| Bəy | Mənfi tip; tənqid olunan istismarçı sosial sinfi simvollaşdırır |
| Mülkədar / tacir | Kəndlinin əməyinin bəhrəsini əlindən alan istismar tərəfi |
| Feodal-mülkədar quruluş | Sabirin əsl hədəfi; ictimai ədalətsizliyin mənbəyi |
- 1Vəziyyət: Kəndli yazda əkir, yayda biçir, yığır — bütün ömrünü torpağı becərməyə sərf edir.
- 2Ziddiyyət: Bəy, mülkədar və tacir onun çörəyini oğurlayır; kəndliyə öz əməyinin bəhrəsindən heç nə qalmır, ac qalır.
- 3İdeya: Sabir bu uçurumla feodal-mülkədar quruluşunun yaratdığı ictimai ədalətsizliyi hədəfə alır.
- 1Kinayə: Sözün zahiri mənası gerçək mənasının əksinə işlədilir; kəndli vəziyyətini fərqinə varmadan anladır, bu da sistemin absurdluğunu ifşa edir.
- 2Təzad: Ağır zəhmət ilə kasıb qalma yanaşı verilir: «Əkdim, becərdim, biçdim, döydüm — yenə ac qaldım».
- 3Forma: Dramatik monoloq — kəndli öz dili ilə situasiyanı açıqlayır, müəllif birbaşa danışmır.
Sabirin «Əkinçi» satirik şeirini Həsən bəy Zərdabinin 1875-ci ildə nəşr etdirdiyi «Əkinçi» qəzeti ilə qarışdırma. Onlar fərqli şeylərdir; biri şeir, digəri qəzetdir.
«Molla Nəsrəddin»i Cəlil Məmmədquluzadə nəşr etdirirdi; Sabir onun baş şairi idi, nəşriyyatçısı deyil. «Füyuzat» isə Əli bəy Hüseynzadəyə aiddir.
«Hop-hop» Sabirin imzasıdır, kitab adı deyil; şeir toplusu «Hophopnamə» adlanır. Şairin faktiki adı isə Mirzə Ələkbər Tahirzadədir.
Sabir verslə (şeirlə) satira yazırdı, Cəlil Məmmədquluzadə isə nəsrlə («Poçt qutusu» kimi satirik hekayələr). İkisi də «Molla Nəsrəddin» istiqamətinə bağlıdır.
Qaydalar
- 1Mirzə Ələkbər Sabir (1862–1911) «Molla Nəsrəddin» jurnalının əsas satirik şairidir.
- 2«Əkinçi» şeirinin əsas mövzusu zəhmətkeş kəndlinin istismarı və ictimai ədalətsizlikdir.
- 3Şeirin janrı satiradır; əsas bədii üsul kinayə (istehza/ironi) dir.
- 4«Əkinçi»də kəndli obrazı əməksevər, lakin hüquqsuz, çarəsiz insan kimi verilir.
- 5Sabirin satiralarında söz oyunları, kinayə, epitet və təzad bədii təsvir vasitəsi kimi işlənir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir