Nəzəriyyə: qoşma, heca vəzni, şeir vahidləri
Aşıq şeiri formaları və vəzn.
Azərbaycan şeirinin iki əsas vəzn sistemi vardır: əruz vəzni və heca vəzni. Əruz vəzni hecaların uzun-qısa (açıq-qapalı) olmasına əsaslanır və klassik Şərq ədəbiyyatından gəlmişdir; Füzuli onun ən parlaq nümunəsidir. Heca vəzni isə misradakı heca sayına əsaslanır — hər misrada hecaların sayı sabit olur, vurğular isə milli dilimizin ahənginə uyğun düzülür. Aşıq şeirinin əsas janrı olan qoşma heca vəzninin ən gözəl nümunəsidir: adətən 11 hecalı (bəzən 7 və ya 8 hecalı) misralardan, dörd misralı bəndlərdən ibarət olur və son misrası şairin adını (möhür-bənd) özündə saxlayır. Şeirin əsas vahidləri bunlardır: misra (bir sətir), bənd (misralar toplusu), qafiyə (misra sonlarındakı səs oxşarlığı) və rədif (qafiyədən sonra gələn eyni söz və ya ifadə). Bölgü isə misranın durğu ilə iki yerə bölünməsidir.
Məsələn: «Getmə, gəl, gözlərim yolunda qaldı» — bu 11 hecalı misrada 6+5 bölgüsü müşahidə edilir.
Əsas terminlər
| Termin | İzah |
|---|---|
| Misra | Şeirin bir sətri |
| Bənd | Misralar toplusu (qoşmada dörd misralı) |
| Beyt | İki misralı bənd |
| Qafiyə | Misra sonlarındakı səs oxşarlığı |
| Rədif | Qafiyədən sonra gələn eyni söz və ya ifadə |
| Bölgü | Misranı durğu ilə hissələrə ayıran ölçü |
| Əlamət | İzah |
|---|---|
| Vəzn | Heca vəzni |
| Heca sayı | Adətən 11 hecalı (bəzən 7 və ya 8 hecalı) misra |
| Bənd quruluşu | Dörd misralı bəndlər |
| Qafiyə sxemi | Birinci bənddə a-a-b-a, sonrakı bəndlərdə c-c-b-c |
| Bölgü | 11 hecalıda ən çox 4+4+3 və ya 6+5 |
| Möhür-bənd | Son bənddə şairin öz adı (təxəllüsü) keçir |
- 1Misra: «Mən aşiqəm, dərd əlimdən ağlaram»
- 2Heca-heca sayım: Mən-a-şi-qəm (4) / dərd-ə-lim-dən (4) / ağ-la-ram (3).
- 3Cəm: 4 + 4 + 3 = 11 heca.
- 4Nəticə: Misra 11 hecalıdır və ənənəvi 4+4+3 bölgüsü ilə bölünür — qoşmanın klassik ölçüsüdür.
- 1Parça: «Dağlar başı qar oldu, / Bağça gülü xar oldu.»
- 2Misra sonlarına bax: Hər misra «...ar oldu» ilə bitir: qar oldu / xar oldu.
- 3Qafiyəni ayır: Misra sonundakı səs oxşarlığı «-ar»-dır (qar / xar) — bu qafiyədir.
- 4Rədifi ayır: Qafiyədən sonra gələn eyni söz «oldu»-dur — bu rədifdir.
Misra ilə bəndi qarışdırma: misra bir sətirdir, bənd isə misralar toplusudur. İki misralı bənd isə beyt adlanır.
Qafiyə ilə rədifi qarışdırma: qafiyə misra sonundakı səs oxşarlığıdır, rədif isə qafiyədən sonra gələn eyni sözdür. «-ar» qafiyə, «oldu» rədifdir.
Heca sayanda hər sözün bütün hecalarını say; bir hecanı atmaq və ya artırmaq sayı pozur. «Mən aşiqəm, dərd əlimdən ağlaram» misrasında 4+4+3 = 11 heca var.
Heca vəzni misradakı heca sayına, əruz vəzni isə hecaların uzun-qısa (kəmiyyət) olmasına əsaslanır.
Qaydalar
- 1Heca vəzni misradakı heca sayına əsaslanır; əruz vəzni isə hecaların uzun-qısa olmasına.
- 2Qoşma aşıq şeirinin əsas janrıdır: dörd misralı bəndlərdən ibarətdir, adətən 11 hecalı misra ilə yazılır.
- 3Şeirin əsas vahidləri: misra (bir sətir), bənd (misralar qrupu), qafiyə (misra sonu səs oxşarlığı), rədif (qafiyədən sonra gələn eyni söz/ifadə).
- 4Bölgü (durğu) misranı iki hissəyə ayırır; 11 hecalıda ən çox 4+4+3 və ya 6+5 bölgüsü işlənir.
- 5Qoşmanın son bəndinə möhür-bənd deyilir; bu bənddə aşığın öz adı (təxəllüsü) keçir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir