Molla Pənah Vaqif «Hayıf ki, yoxdur» (qoşma)
Real həyat, dünyəvi gözəllik.
Molla Pənah Vaqif (1717–1797) XVIII əsr Azərbaycan şeirinin ən parlaq nümayəndəsi, Qarabağ xanlığının baş vəziri olmuş görkəmli sənətkardır. O, klassik əruz ənənəsinə qarşı aşıq şeirinin sadə, xalqa yaxın heca vəznini ön plana çəkmiş, şeirimizin dünyəviləşməsinə böyük töhfə vermişdir. «Hayıf ki, yoxdur» qoşması (ilk misrası: «Kür qırağının əcəb seyrəngahı var») Vaqifin bu yenilikçi sənət anlayışını parlaq şəkildə əks etdirir: şair burada sxolastik dini deyil, real dünyəvi gözəlliyi — Kür sahilinin füsunkar təbiətini, oradakı obanın, gözəllərin gözəlliyini canlı, hiss olunan boyalarla vəsf edir; lakin hər bənddə təkrarlanan «hayıf ki, yoxdur» rədifi (rədif — misraların sonunda təkrarlanan söz) bu gözəlliyi tamamlayan şeyin — yaşılbaş sonanın, abad, firavan həyatın — orada olmamasına şairin təəssüfünü bildirir. «Hayıf» sözü «əfsus, təəssüf» deməkdir. Beləcə qoşmada təbiət gözəlliyi ilə həyatın ziddiyyətləri (təzad) qarşılaşdırılır. Janrı qoşmadır: heca vəzni, bənd quruluşu və rədifli qafiyə. Vaqif şeiri Füzulinin fəlsəfi ağrısından fərqli olaraq həyatı sevən, gözəlliyə qoşulan nikbin bir ovqat daşıyır.
Məsələn: «Kür qırağının əcəb seyrəngahı var, / Yaşılbaş sonası, hayıf ki, yoxdur!» misralarında şair təbiətin gözəlliyinə heyran olur, ancaq onu tamamlayan sonanın orada olmamasına acıyır — bu, Vaqifin real, dünyəvi təsvir sənətinin gözəl nümunəsidir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Molla Pənah Vaqif |
| Dövr | XVIII əsr (1717–1797) |
| Vəzifə | Qarabağ xanlığının baş vəziri |
| Janr | Qoşma |
| Vəzn | Heca vəzni |
| Mövzu | Kür sahilinin təbiət gözəlliyi və çatışmayan şeylərə təəssüf |
| Əlamət | İzah |
|---|---|
| Vəzn | Heca vəznindədir, əruz vəznində deyil |
| Ənənə | Aşıq şeiri ənənəsinə mənsubdur |
| Qafiyə | Müəyyən qafiyə sxeminə malikdir (abab/cccb) |
| Quruluş | Bəndlərdən ibarət nəzm formasıdır, nəsr deyil |
| Mövzu | Dünyəvi sevgi, təbiət, həyat mövzularında yazılır |
- 1Rədifi tap: Hər bəndin sonunda təkrarlanan söz «hayıf ki, yoxdur»dur; bu, rədifdir.
- 2Mənasını aç: «Hayıf» sözü «əfsus, təəssüf» deməkdir.
- 3Funksiyasını izah et: Rədif gözəlliyi tamamlayan şeyin — yaşılbaş sonanın, abad həyatın — olmamasına duyulan təəssüfü gücləndirir, şeirin emosional ahəngini artırır.
- 1Gözəlliyi gör: Şair Kür sahilinin füsunkar təbiətini epitetlərlə, canlı boyalarla vəsf edir: «Kür qırağının əcəb seyrəngahı var».
- 2Çatışmazlığı gör: Bu gözəlliyi tamamlayan yaşılbaş sona və abad həyat orada yoxdur: «Yaşılbaş sonası, hayıf ki, yoxdur!»
- 3Anlayışı adlandır: Heyranlıqla təəssüfün qarşılaşdırılması təzad (ziddiyyət, antiteza) anlayışı ilə bağlıdır.
Vaqif XVIII əsrdə yaşamışdır (1717–1797); Zakir XIX, Füzuli isə XVI əsrə aiddir. Bu dövrləri qarışdırma.
Vaqif aşıq şeiri və heca vəzni ənənəsinə yaxındır. Onu dini-sufizm və ya yunan epik ənənəsi ilə bağlamaq səhvdir.
Qoşmanı qəzəldən ayıran cəhət vəzndir: qoşma heca, qəzəl isə əruz vəznindədir. Fərq qafiyənin olub-olmaması deyil.
Vaqif əruzu deyil, heca vəznini üstün tutmuşdur; bu, şüurlu sənət seçimidir. «Yalnız əruzda yazıb» variantı səhvdir.
Qaydalar
- 1Molla Pənah Vaqif XVIII əsrdə (1717–1797) yaşamış, Qarabağ xanlığının baş vəziri olmuş şairdir.
- 2«Hayıf ki, yoxdur» əsərinin janrı qoşmadır; qoşma heca vəznində yazılır, aşıq şeiri formasıdır.
- 3Vaqif şeiri dünyəvi gözəlliyi, real həyatı, nikbinliyi vəsf edir; dini-sxolastik mövzulardan uzaqdır.
- 4«Hayıf ki, yoxdur» qoşması Kür sahilinin təbiət gözəlliyini vəsf edir; «hayıf ki, yoxdur» rədifi bu gözəlliyi tamamlayan şeyin (sona quşu, abad həyat) olmamasına təəssüf bildirir.
- 5Vaqif aşıq şeiri ənənəsinə yaxın sənətkardır; o, əruz vəznindən fərqli olaraq heca vəznini üstün tutmuşdur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir