Nəzəriyyə: qəzəl, qəsidə, əruz vəzni
Klassik şeir formaları və vəzn.
Klassik Azərbaycan ədəbiyyatında əruz vəzni əsas şeir sistemi kimi istifadə olunmuşdur. Əruz vəzni hecaların uzunluğuna (açıq–qısa, qapalı–uzun) əsaslanır; bu baxımdan türk şeirinin heca vəznindən (hecaların sayına dayanan sistem) kökündən fərqlənir. Qəzəl əruzla yazılan lirik bir janrdır: hər beyt öz içində tamamlanmış bir fikri ifadə edir, ilk beyt (mətlə) AA sxemi ilə qafiyələnir, sonrakı beytlər isə BA sxemi ilə davam edir, son beyt isə məqtə adlanır və şairin tez-tez öz məxləsini (təxəllüsünü) yerləşdirdiyi yerdir. Qəzəlin mövzusu çox zaman eşq, ayrılıq, ilahi gözəllik və fəlsəfi düşüncədir. Qəsidə isə daha geniş, həcmli bir janrdır: qəhrəmana, hökmdara, müqəddəs şəxsə ya da bir hadisəyə həsr edilən təntənəli mədhiyyədir. Qəsidənin quruluşu da AA–BA–BA... sxemlə qurulur, lakin həcmi qəzəldən çox böyük olur. Rədif qafiyəyə əlavə olunan və hər beytdə eyni şəkildə təkrarlanan söz və ya söz birləşməsidir.
Məsələn, Füzulinin «Su» qəsidəsindəki hər misranın sonunda gələn «su» sözü rədifdir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Qəzəl | Qəsidə |
|---|---|---|
| Janr | Lirik şeir | Mədhiyyə |
| Mövzu | Eşq, ayrılıq, ilahi gözəllik, fəlsəfi düşüncə | Hökmdar, qəhrəman və ya müqəddəs şəxsin mədhi |
| Həcm | Nisbətən kiçik | Çox böyük |
| Qafiyə sxemi | AA-BA-BA... | AA-BA-BA... |
| Vəzn | Əruz | Əruz |
| Termin | İzah |
|---|---|
| Mətlə | Qəzəlin ilk beyti; AA sxemi ilə qafiyələnir |
| Orta beytlər | Mətlə ilə məqtə arasındakı beytlər; BA sxemi ilə davam edir |
| Məqtə | Qəzəlin son beyti; şair burada məxləsini yerləşdirir |
| Rədif | Qafiyəyə əlavə olunan, hər beytdə dəyişmədən təkrarlanan söz/ifadə |
| Məxləs (təxəllüs) | Şairin son beytə yerləşdirdiyi ədəbi adı/ləqəbi |
- 1Mətlə (ilk beyt): Qəzəl mətlə ilə başlayır; bu beytdə hər iki misra eyni qafiyəyə tabedir, yəni sxem AA-dır.
- 2Orta beytlər: Mətlədən sonra gələn beytlər BA sxemi ilə davam edir: ikinci misra hər dəfə A qafiyəsinə qayıdır.
- 3Məqtə (son beyt): Qəzəl məqtə ilə bitir; şair adətən bu son beytdə öz məxləsini (təxəllüsünü) yerləşdirir.
- 4Ardıcıllıq: Düzgün quruluş: mətlə → orta beytlər → məqtə.
- 1Əruz vəzni: Hecaların uzunluğuna (açıq-qısa, qapalı-uzun) əsaslanır; klassik divan ədəbiyyatının əsas vəznidir.
- 2Heca vəzni: Hecaların sayına dayanır; aşıq ədəbiyyatına və xalq şeirinə xasdır.
- 3Nümunə janr: Qəzəl, qəsidə, məsnəvi əruzla yazılır; qoşma isə heca vəzni ilə yazılan aşıq şeiri janrıdır.
- 4Nəticə: İki sistemin əsasını qarışdırmaq olmaz: biri hecanın uzunluğuna, digəri hecanın sayına baxır.
Mətlə ilə məqtəni qarışdırmayın: mətlə qəzəlin ilk beyti (AA), məqtə isə son beytidir (şairin məxləsi orada olur).
Rədif ilə qafiyəni qarışdırmayın: qafiyə beytlər arasında dəyişən səs uyğunluğudur, rədif isə qafiyədən sonra gəlib bütün beytlərdə sabit qalan sözdür.
Qəzəl ilə qəsidəni vəznə görə fərqləndirməyin: hər ikisi əruzla yazılır; əsas fərq mövzu və həcmdədir (qəzəl lirik və kiçik, qəsidə mədhiyyə və iri).
Füzulinin «Su» əsəri qəsidə, «Leyli və Məcnun» isə məsnəvidir; bu iki janrı qarışdırmaq olmaz.
Qaydalar
- 1Əruz vəzni hecaların uzun-qısa xüsusiyyətinə əsaslanır; heca vəzni isə hecaların sayına — bu ikisi arasındakı fərqi qarışdırmaq olmaz.
- 2Qəzəl lirik janrdır: mətlə (ilk beyt, AA), məqtə (son beyt, şairin məxləsi), rədif (hər beytdə təkrarlanan söz/söz birləşməsi) onun əsas terminləridir.
- 3Qəsidə mədhiyyə janrıdır: həcmi qəzəldən böyükdür, hökmdar, qəhrəman və ya müqəddəs bir şəxsə ya hadisəyə həsr edilir.
- 4Rədif qafiyənin ardından gələn və bütün beytlərdə dəyişmədən təkrarlanan söz/ifadədir; qafiyə isə hər beytdə dəyişə bilər.
- 5Füzulinin «Su» qəsidəsi qəsidə janrının ən məşhur nümunəsidir; «Leyli və Məcnun» məsnəvi janrındadır — bu iki janrı qarışdırmaq olmaz.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir