Füzuli «Leyli və Məcnun» (poema)
Klassik məhəbbət mövzulu lirik-epik poema.
Məhəmməd Füzulinin «Leyli və Məcnun» poeması XVI əsrdə məsnəvi formasında yazılmış lirik-epik bir əsərdir. Süjet ərəb xalq rəvayətinə əsaslanır: Qeys adlı gənc uşaqlıqdan Leyliyə aşiq olur; eşqin dərinliyi onu ağlından edib «Məcnun» (deli) ləqəbini qazandırır. Leylinin valideynləri onu başqasına — İbn Səlam adlı varlı bir gənclə evləndirir; Məcnun isə çöllərə düşüb həsrətlə yaşayır. Leyli İbn Səlamın yanında olsa da qəlbən Məcnuna sadiqdir; hər ikisi bu möhkəm sevgidən qurtula bilmir. Əsər iki ölçüdə oxunur: zahiri (insani) eşq və batini (ilahi) eşq. Füzuli Məcnunun eşqini ilahi gözəlliyi axtarışın simvolu kimi təqdim edir — bu sufi ənənəsinə xas bir yanaşmadır. Poemanın janrı məsnəvidir: hər beyti öz daxilindən qafiyələnən uzun şeir formasıdır.
Məsələn, Məcnunun çöldə vəhşi heyvanlarla dostluğu onun dünyadan tam uzaqlaşmasını, yalnız eşqlə yaşadığını əks etdirir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Məhəmməd Füzuli |
| Dövr | XVI əsr |
| Janr | Poema (məsnəvi), lirik-epik əsər |
| Vəzn | Əruz vəzni |
| Süjetin mənbəyi | Ərəb xalq rəvayəti |
| Hansı dildə | Azərbaycan türkcəsi (Nizami farsca yazmışdır) |
| Əsas mövzu | Sədaqətli məhəbbət və eşqin gücü |
| Obraz | Rolu / Mövqeyi |
|---|---|
| Qeys (Məcnun) | Baş qəhrəman; uşaqlıqdan Leyliyə aşiq olur, eşqin dəliliyindən çöllərə düşür |
| Leyli | Qadın baş qəhrəman; Məcnunu sevir, lakin başqasına ərə verilir, qəlbən ona sadiq qalır |
| İbn Səlam | Leylinin əri; məcburi nikahla aşiqlərin qovuşmasına maneə olan varlı gənc |
- 1Giriş: Qeys uşaqlıqdan Leyliyə aşiq olur — ilk baxışdan doğan saf, fitri eşq.
- 2Düyün: Eşqin dərinliyi Qeysi ağlından edir, ona «Məcnun» ləqəbi verilir; Leylini İbn Səlam adlı varlı gənclə evləndirirlər.
- 3Kulminasiya: Məcnun çöllərə düşüb vəhşi heyvanlarla dostluq edir; Leyli İbn Səlamın yanında olsa da qəlbən Məcnuna sadiqdir.
- 4Faciəli son: Hər ikisi möhkəm sevgidən qurtula bilmir; qoşa ölümlə əsər faciəvi şəkildə sona çatır.
- 1Məcazi (zahiri) eşq: Məcnunun Leyliyə olan insani, dünyəvi məhəbbəti — eşqin başlanğıc mərhələsi.
- 2Həqiqi (batini) eşq: Bu insani eşq ilahi gözəlliyi axtarışın simvoluna çevrilir; sufi ənənəsinə xas yanaşma.
- 3Körpü funksiyası: Məcazi eşq ilahi eşqə aparan körpü rolunu oynayır; Füzuli iki qatı organik şəkildə birləşdirir.
- 4Fəna (qovuşma): Məcnunun ölümü öz varlığından keçib sevgiliyə — ilahi gözəlliyə — qovuşmağı, yəni fənanı simvolizə edir.
«Leyli və Məcnun» dastan deyil. Dastan şifahi xalq ədəbiyyatının janrıdır; Füzulinin bu əsəri klassik yazılı poemadır (məsnəvi).
Qeys ilə Məcnunu qarışdırmayın. «Məcnun» (dəli mənasında) onun əsl adı yox, ləqəbidir; əsl adı Qeysdir.
Leyli Məcnunla deyil, İbn Səlamla evləndirilir. Bu, poemanın əsas faciəsidir; İbn Səlam Məcnunun dostu yox, Leylinin əridir.
Süjeti Nizami Gəncəvi XII əsrdə farsca işləmişdir; Füzuli isə əsərini Azərbaycan türkcəsində yazmışdır — bu dildəki ən əhəmiyyətli klassik məsnəvi.
Qaydalar
- 1«Leyli və Məcnun» Füzulinin XVI əsrdə yazdığı lirik-epik POEMAdır; janrı MƏSNƏVİ (hər beyti daxilindən qafiyələnən şeir forması) sayılır.
- 2Əsərin baş qəhrəmanı Qeys adlı gəncdir; eşqin dəliliyi ona MƏCNUN ləqəbini qazandırır.
- 3Leyli Məcnunla evləndirilmir; valideynləri onu İBN SƏLAM adlı varlı gənclə evləndirir.
- 4Əsərdə İKİ QATLI EŞQ var: zahiri (insani) məhəbbət və batini (ilahi/sufi) eşq — Məcnunun axtarışı ilahi gözəlliyin simvoludur.
- 5Süjet ərəb xalq rəvayətinə əsaslanır; Füzuli onu Azərbaycan ədəbiyyatına Nizami Gəncəvidən sonra yenidən məsnəvi formasında işləmişdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir