Şah İsmayıl Xətai «Bahariyyə»
«Dəhnamə»dən, təbiət və bahar təsviri.
Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) Səfəvilər dövlətinin qurucusu, eyni zamanda Azərbaycan ədəbiyyatının görkəmli şairidir. O, saray divanında farsca deyil, ana dilimiz — Azərbaycan (türk) dilində yazmağı seçməklə milli ədəbiyyatın inkişafına böyük töhfə vermişdir. Xətainin ən məşhur əsəri «Dəhnamə» (On məktub) poemasıdır; bu əsər on məktub formasında qurulmuş lirik-epik bir poemadır. «Bahariyyə» həmin poemanın baharı, təbiətin oyanışını tərənnüm edən giriş hissəsidir. Şair baharda açılan çiçəkləri, oxuyan bülbülü, yaşıl çəmənləri canlı epitetlər və rəngarəng təşbehlərlə tərənnüm edir. Xətai əruz vəznindən istifadə etsə də, şeirlərindəki Azərbaycan türkcəsi sadə və axıcıdır.
Məsələn: şair «bahar gəldi» deyərkən yalnız fəsli deyil, ədalətin, gözəlliyin və sevginin təzələnməsini simvollaşdırır — bu da onun tərənnüm üslubunu sırf təbiət təsvirindən fərqləndirən əsas cəhətdir.
Əsas terminlər
| Xüsusiyyət | Məlumat |
|---|---|
| Müəllif | Şah İsmayıl Xətai (1487–1524) |
| Dövr | XV–XVI əsrlər |
| Hansı poemadan | «Dəhnamə» (On məktub) poemasının giriş hissəsi |
| Janr | Lirik-epik poema (giriş — müqəddimə) |
| Vəzn | Əruz vəzni |
| Dil | Azərbaycan (türk) dili |
| Mövzu | Baharın, təbiətin oyanışının tərənnümü |
| Obraz / İfadə | Bədii vasitə və ya məna |
|---|---|
| «yaşıl çəmən» | Epitet (bədii tərif) |
| «gül açıldı, bülbül oxudu» | Personifikasiya (canlılaşdırma) |
| gül–bülbül cütlüyü | Məşuq–aşiq münasibəti (gül = məşuq, bülbül = aşiq) |
| bülbül | Sevgi, könül alovu və ilahi gözəllik axtaran aşiq |
| lalə (qırmızı gül) | Şəhid qanı ilə suvarılmış torpaq; hüzn-gözəllik ikiliyi |
| bahar | Gözəlliyin, sevginin və ədalətin yenilənməsinin simvolu |
- 1Fəsil: Şair baharın gəlişini, qışın bitib təbiətin oyanışını tərənnüm edir.
- 2Obrazlar: Açılan çiçəklər, oxuyan bülbül və yaşıl çəmənlər canlı epitet və təşbehlərlə verilir.
- 3Simvol: «Bahar gəldi» yalnız fəsli deyil, gözəlliyin, sevginin və ədalətin təzələnməsini bildirir.
- 1İfadə: «yaşıl çəmən» — çəmənə birbaşa tərif verilir, ona görə bu epitetdir, müqayisə deyil.
- 2İfadə: «gül açıldı, bülbül oxudu» — cansız varlığa canlı xüsusiyyət verildiyi üçün bu personifikasiyadır.
- 3Simvol: Gül–bülbül cütlüyü məşuq–aşiq münasibətini bildirir: gül = məşuq, bülbül = aşiq.
«Bahariyyə» və «Dəhnamə» Xətainindir; «Leyli və Məcnun» isə Füzulinindir. Bu poemanın müəllifini Xətai sanmaq səhvdir.
Xətainin təxəllüsü «Xətai»dir; onu Füzuli, Nəsimi və ya Vaqif ilə qarışdırmayın — bunlar fərqli şairlərdir.
«Bahariyyə» əruz vəznindədir, heca vəznində deyil. Əruz hecaların uzunluğuna, heca isə sabit heca sayına əsaslanır.
«Bahariyyə»də bahar təkcə fəsil deyil; gözəlliyin, sevginin və ədalətin yenilənməsini simvollaşdırır.
Qaydalar
- 1Şah İsmayıl Xətai XV–XVI əsrdə yaşamış, Səfəvilər dövlətinin qurucusu və Azərbaycan şairidir.
- 2«Dəhnamə» (On məktub) Xətainin on məktub formasında qurulmuş lirik-epik poemasıdır.
- 3«Bahariyyə» «Dəhnamə» poemasının baharı tərənnüm edən giriş (müqəddimə) hissəsidir.
- 4Xətai ana dilimiz — Azərbaycan türkcəsində yazmış, əruz vəznindən istifadə etmişdir.
- 5«Bahariyyə»də bahar yalnız bir fəsil kimi deyil, gözəlliyin, sevginin və ədalətin simvolu kimi tərənnüm edilir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir