Xitab və ara sözlər
Xitab və ara sözlərin işlənməsi, durğu işarələri.
Xitab cümlədə müraciət olunan şəxsi və ya predmeti bildirən söz və ya söz birləşməsidir. Xitab cümlənin heç bir üzvü deyildir; o, qalan üzvlərlə qrammatik əlaqəyə girmir. Cümlədə xitab adlıq haldakı isim (bəzən şəxs əvəzliyi) ilə ifadə olunur. Xitab cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda yerləşə bilər; mövqeyindən asılı olmayaraq hər zaman vergüllə ayrılır. Xitabdan sonra nida işarəsi də işlənə bilər, bu zaman xitab güclü hiss bildirir. Ara sözlər isə danışanın öz fikrini necə qiymətləndirdiyini, fikrin mənbəyini, fikrə münasibətini bildirən sözlər və söz birləşmələridir (məncə, deməli, bəlkə, şübhəsiz, əlbəttə, doğrusu, güman ki və s.). Ara sözlər də cümlənin üzvü deyildir; onlar da vergüllə ayrılır. Xitabla ara sözü bir-birindən ayırd etmək üçün nəzərə alın: xitab müraciəti bildirir, soruya cavab vermir; ara söz isə fikrə münasibəti ifadə edir.
Məsələn: «Aytən, sabah dərsdə olacaqsan?» cümləsində «Aytən» xitabdır, vergüllə ayrılmışdır; «Deməli, sən haqlısan» cümləsində «Deməli» ara sözdür.
Əsas terminlər
| Əlamət | Xitab | Ara söz |
|---|---|---|
| Funksiya | Müraciəti bildirir (kimə?) | Fikrə münasibəti bildirir (necə düşünürük?) |
| Durğu işarəsi | Vergüllə ayrılır; güclü hissdə nida işarəsi (!) işlənə bilər | Vergüllə ayrılır |
| Cümlə üzvü | Cümlənin heç bir üzvü deyildir | Cümlənin heç bir üzvü deyildir |
| İfadə vasitəsi | Adlıq haldakı isim, bəzən şəxs əvəzliyi | «məncə», «deməli», «bəlkə», «şübhəsiz», «əlbəttə» və s. |
| Ara sözün məna növü | Nümunə |
|---|---|
| Şəxsi fikir, fikrin mənbəyi | «Məncə, bu cavab düzgündür» |
| Nəticə | «Deməli, sən haqlısan» |
| Ehtimal, güman | «Bəlkə, o sabah gələr»; «Güman ki, bu xəbər hamını sevindirəcək» |
| Əminlik | «Əlbəttə, bu iş düzgündür»; «Şübhəsiz, o bu işi başa çatdıracaq» |
- 1Cümlə: «Müəllim sənin cavabın çox gözəldir» cümləsində müraciəti tapaq.
- 2Xitabı tap: «Müəllim» müraciət olunan şəxsi bildirir, yəni xitabdır; cümlənin üzvü deyil.
- 3Vergülü qoy: Xitab cümlənin əvvəlindədir, ona görə ondan sonra vergül qoyulur: «Müəllim, sənin cavabın çox gözəldir».
- 1Cümlə: «Hava görünür yaxşılaşacaq» cümləsində fikrə münasibət bildirən sözü tapaq.
- 2Ara sözü tap: «Görünür» ehtimal bildirir; çıxarılsa cümlənin mənası dəyişmir — bu, ara sözdür, cümlənin üzvü deyil.
- 3Vergülü qoy: Ara söz ortada işləndiyi üçün hər iki tərəfdən vergüllə ayrılır: «Hava, görünür, yaxşılaşacaq».
Xitabı mübtəda ilə qarışdırma. «Müəllim, sənin cavabın gözəldir» cümləsində «Müəllim» müraciəti bildirir və vergüllə ayrılır — o, cümlənin heç bir üzvü deyil. «Dostlar bu işi birlikdə etdi» cümləsində isə vergül yoxdur, «dostlar» mübtədadır.
Ara söz də cümlənin üzvü deyil. «Məncə», «deməli», «bəlkə», «şübhəsiz» kim? nə? nə edir? suallarına cavab vermir; çıxarılsa cümlənin mənası dəyişmir, ona görə vergüllə ayrılır.
Vergülü düzgün yerə qoy: xitab harada işlənirsə, vergül onu ayırmalıdır. Sonda olan xitabdan əvvəl vergül gəlir: «Kitabı qaytarın bizə, rəfiqələr». Ortada olan xitab hər iki tərəfdən ayrılır: «Hamımız bilirik, müəllimim, sənin zəhmətini».
Tam ara söz birləşməsini parçalama. «Güman ki» bir bütöv ara sözdür; vergül «güman» ilə «ki» arasına yox, bütün birləşmədən sonra qoyulur: «Güman ki, bu xəbər hamını sevindirəcək».
Qaydalar
- 1Xitab cümlədə müraciət olunan şəxsi bildirir; cümlənin heç bir üzvü deyildir və həmişə vergüllə ayrılır.
- 2Xitab cümlənin əvvəlində, ortasında və ya sonunda işlənə bilər; mövqeyindən asılı olmayaraq vergül qoyulur.
- 3Güclü hiss bildirən xitabdan sonra vergül yerinə nida işarəsi (!) işlədilə bilər.
- 4Ara sözlər danışanın fikrə münasibətini bildirir (məncə, deməli, bəlkə, əlbəttə, şübhəsiz); cümlənin üzvü deyildir və vergüllə ayrılır.
- 5Xitabı ara sözdən ayırmaq üçün: xitab müraciəti bildirir (kimə?), ara söz isə fikrə münasibəti ifadə edir (necə düşünürük?).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir