Sadə cümlənin şəxsə görə növləri
Müəyyən, qeyri-müəyyən, ümumi şəxsli və şəxssiz cümlələr.
Sadə cümlələr şəxsə görə dörd növə bölünür. Müəyyən şəxsli cümlədə iş-hərəkəti icra edən şəxs müəyyəndir: xəbər I və ya II şəxsdə olur, mübtəda çıxarılmış olsa belə bərpa edilə bilir (Kitabı oxudum — «mən» bərpa olunur). Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə hərəkətin icraçısı qeyri-müəyyən və ya naməlum bir kəsdir; xəbər III şəxs cəmdə (bəzən II şəxs cəmdə) olur, mübtəda yoxdur və bərpa edilmir (Qapını döydülər — kim döydü, bilinmir). Ümumi şəxsli cümlələrdə hərəkət bütün insanlara aiddir; atalar sözü və ümumi həqiqət bildirən cümlələr bu növdəndir, xəbər çox vaxt II şəxs təkdə olur (İşləsən, taparsan). Şəxssiz cümlədə mübtəda ola bilmir, çünki feil şəxs bildirmir; adətən təbiət hadisəsi, hal-vəziyyət ifadə edilir (Soyuqdur. Şaxta vurub. Alatorandır).
Məsələn: «Hava tutuldu» — mübtəda yoxdur, əvəz edilə də bilmir, buna görə şəxssiz cümlədir.
Əsas terminlər
| Növ | Əlamət | Nümunə |
|---|---|---|
| Müəyyən şəxsli | İcraçı müəyyəndir; xəbər I/II şəxsdə, mübtəda bərpa edilir | Kitabı oxudum. |
| Qeyri-müəyyən şəxsli | İcraçı naməlumdur; xəbər III şəxs cəmdə, mübtəda bərpa edilmir | Qapını döydülər. |
| Ümumi şəxsli | Hərəkət bütün insanlara aiddir; xəbər çox vaxt II şəxs təkdə | İşləsən, taparsan. |
| Şəxssiz | Şəxs anlayışı yoxdur; mübtəda ola bilmir, təbiət hadisəsi/hal-vəziyyət | Soyuqdur. |
| Növ | Mübtəda bərpa olunurmu? | İcraçı |
|---|---|---|
| Müəyyən şəxsli | Bəli (məs. «mən», «biz») | Müəyyən bir şəxs |
| Qeyri-müəyyən şəxsli | Xeyr | Naməlum, lakin mövcud icraçı |
| Ümumi şəxsli | Bəli (məs. «sən»), lakin məna hamıya aiddir | Bütün insanlar |
| Şəxssiz | Xeyr, mübtəda ümumiyyətlə ola bilmir | Şəxs yoxdur |
- 1Xəbərin şəxsi: «çıxdıq» xəbərindəki «-dıq» şəkilçisi I şəxs cəmi göstərir.
- 2Mübtədanın bərpası: Şəkilçidən «biz» mübtədası asanlıqla bərpa olunur.
- 3Müəyyən şəxsli: İcraçı müəyyəndir, mübtəda bərpa edilir — cümlə müəyyən şəxslidir.
- 1Mübtəda axtarışı: Cümlədə mübtəda yoxdur və əvəz edilə də bilmir.
- 2Məna: Cümlə təbiət hadisəsini bildirir, heç bir şəxs anlayışı yoxdur.
- 3Şəxssiz: Mübtəda ola bilmir, feil şəxs bildirmir — cümlə şəxssizdir.
Şəxssiz ilə ümumi şəxslini qarışdırma: ümumi şəxsli cümlədə xəbər şəxs bildirir (adətən II şəxs) və «sən» bərpa olunur, məna hamıya aiddir; şəxssiz cümlədə isə şəxs anlayışı ümumiyyətlə yoxdur, mübtəda ola bilmir («Soyuqdur», «Qaranlıqdır»).
Qeyri-müəyyən şəxsli ilə şəxssizi qarışdırma: «Lampanı söndürdülər» qeyri-müəyyən şəxslidir (naməlum insan icraçı var, xəbər III şəxs cəmdə), «Elektrik kəsildi» isə şəxssizdir (icraçı şəxs deyil, şəxs anlayışı yoxdur).
«Mübtədanın çıxarılması» yalnız şəxssizliyin əlaməti deyil: mübtəda müəyyən şəxsli cümlədə də çıxarıla bilir, lakin orada bərpa olunur. Şəxssiz cümlədə mübtəda ümumiyyətlə ola bilmir.
Növü yalnız xəbərin şəxsinə görə tapma: «Doğru danışsan, düz çıxarsan»da «sən» qrammatik cəhətdən bərpa olunsa da, məna hamıya aid olduğu üçün cümlə ümumi şəxslidir — xəbərin şəxsini, mübtədanın bərpasını və ümumi mənanı birlikdə yoxla.
Qaydalar
- 1Müəyyən şəxsli cümlədə hərəkəti icra edən müəyyən bir şəxsdir; mübtəda çıxarılmış olsa belə kontekstdən bərpa edilə bilir (I/II şəxs xəbər).
- 2Qeyri-müəyyən şəxsli cümlədə icraçı naməlum və ya qeyri-müəyyəndir; xəbər III şəxs cəmdə olur, mübtəda yoxdur və bərpa edilmir.
- 3Ümumi şəxsli cümlədə hərəkət xüsusi bir şəxsə deyil, bütün insanlara aiddir; atalar sözləri və ümumi həqiqətlər bu qrupa daxildir.
- 4Şəxssiz cümlədə şəxs anlayışı yoxdur; mübtəda ola bilmir, əvəz edilə bilmir; təbiət hadisəsi, hal-vəziyyət ifadə olunur.
- 5Növü müəyyən etmək üçün xəbərin şəxsini, mübtədanın bərpa olunub-olunmamasını və cümlənin ümumi mənasını birlikdə yoxlamaq lazımdır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir