az8-5.1· Fəsil 5: Xüsusi üzvlər və cümlə növləri· ~13 dəq

Həmcins üzvlər və durğu işarələri

Həmcins üzvlər, ümumiləşdirici söz, vergül.

Həmcins üzvlər cümlənin eyni bir üzvünə aid olan, eyni suala cavab verən və bir-birilə tabesizlik əlaqəsi ilə bağlanan cümlə üzvləridir. Onlar arasında vergül qoyulur: «Kitablar, dəftərlər, qalemler çantada idi.» Əgər həmcins üzvlər «və», «həm...həm də», «ya...ya da» kimi bağlayıcılarla birləşirsə, adi «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur: «Anar və Leyla parkda oynadı.» Lakin «həm...həm də», «ya...ya da» kimi ikiqat bağlayıcıların hər hissəsindən əvvəl vergül işlədilir: «Həm ana, həm də ata gəldi.» Ümumiləşdirici söz cümlədə həmcins üzvlərin hamısını birlikdə ifadə edən söz və ya söz birləşməsidir; o, həmcins üzvlərdən əvvəl gəldikdə sonunda iki nöqtə (:) işlədilir: «Hər şey: kitab, qələm, dəftər hazır idi.» Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gəldikdə isə ondan əvvəl tire (—) qoyulur.

📌Nümunə

Məsələn: «Alma, armud, gilas — bütün meyvələr süfrədə idi» cümləsində «bütün meyvələr» ümumiləşdirici sözdür və ondan əvvəl tire işlədilmişdir.

Əsas terminlər

həmcins üzvlər — Cümlənin eyni bir üzvünə aid olan, eyni suala cavab verən və bir-birilə tabesizlik əlaqəsi ilə bağlanan cümlə üzvləridir. Mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və ya zərflik rolunda çıxış edə bilərlər.
ümumiləşdirici söz — Cümlədə həmcins üzvlərin hamısını birlikdə ifadə edən söz və ya söz birləşməsidir. Məsələn: «Hər şey: kitab, qələm, dəftər hazır idi» cümləsində «hər şey» ümumiləşdirici sözdür.
bağlayıcı — Həmcins üzvləri birləşdirən köməkçi sözdür: sadə «və», eləcə də «həm...həm də», «ya...ya da», «gah...gah», «nə...nə də» kimi ikiqat bağlayıcılar durğu işarələrinə təsir edir.
vergül — Bağlayıcısız sıralanan həmcins üzvlər arasında qoyulan durğu işarəsidir. İkiqat bağlayıcının ikinci hissəsindən əvvəl də işlədilir.
iki nöqtə — Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gəldikdə ondan sonra qoyulan durğu işarəsidir: «Rəng: qırmızı, mavi, sarı».
tire — Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gəldikdə ondan əvvəl qoyulan durğu işarəsidir: «Alma, armud, gilas — bütün meyvələr süfrədə idi».
Durğu işarələri qaydaları
HalDurğu işarəsi qaydasıNümunə
Bağlayıcısız sıralanan həmcins üzvlərAralarına vergül qoyulurKitablar, dəftərlər, qələmlər çantada idi.
Sadə «və» bağlayıcısı ilə birləşmə«Və»-dən əvvəl vergül qoyulmurAnar və Leyla parkda oynadı.
İkiqat bağlayıcı («həm...həm də», «ya...ya da»)Hər hissədən əvvəl vergül işlədilir (cümlə başındakı ilkindən başqa)Həm ana, həm də ata gəldi.
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəlOndan sonra iki nöqtə qoyulurHər şey: kitab, qələm, dəftər hazır idi.
Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonraOndan əvvəl tire qoyulurAlma, armud, gilas — bütün meyvələr süfrədə idi.
Həmcins üzvün cümlə üzvü kimi rolu
Cümlə üzvüSualNümunə
Həmcins mübtədakim? nə?Gül, yarpaq, kök gözəldir.
Həmcins xəbərnə etdi?Uşaqlar güldü, oynadı, qaçdı.
Həmcins tamamlıqnəyi? nə?O, nağıl, şeir, hekayə oxudu.
Həmcins təyinhansı?Bağçada qırmızı, ağ, sarı güllər açmışdı.
Həmcins zərfliknecə?Müəllim dərsi maraqlı, aydın, ardıcıl izah etdi.
✎Ümumiləşdirici söz əvvəldə: iki nöqtə + vergüllər
  1. 1Cümlə: «Hər şey: kitab, qələm, silgi masada idi.»
  2. 2Ümumiləşdirici sözü tap: «Hər şey» həmcins üzvlərin hamısını birlikdə ifadə edir və onlardan əvvəl gəlir.
  3. 3İki nöqtə qoy: Ümumiləşdirici söz əvvəldə olduğu üçün ondan sonra iki nöqtə işlədilir: «Hər şey:».
  4. 4Vergülləri qoy: Bağlayıcısız sıralanan «kitab, qələm, silgi» həmcins üzvləri arasına vergül qoyulur.
✎Ümumiləşdirici söz sonda: vergüllər + tire
  1. 1Cümlə: «Alma, armud, gilas — bütün meyvələr süfrədə idi.»
  2. 2Həmcins üzvləri ayır: «Alma, armud, gilas» bağlayıcısız sıralanır, ona görə aralarına vergül qoyulur.
  3. 3Ümumiləşdirici sözün yerini tap: «Bütün meyvələr» ümumiləşdirici sözdür və həmcins üzvlərdən sonra gəlir.
  4. 4Tire qoy: Ümumiləşdirici söz sonda gəldiyi üçün ondan əvvəl tire işlədilir: «gilas — bütün meyvələr».
🚫Tez-tez səhv

Sadə «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyma. «Anar və Leyla gəldi» cümləsində «və»-dən əvvəl vergül olmamalıdır; vergül yalnız bağlayıcısız sıralanan üzvlər arasında qoyulur.

⚠️Diqqət

İkiqat bağlayıcılarda («həm...həm də», «ya...ya da», «gah...gah», «nə...nə də») yalnız ikinci hissədən əvvəl vergül qoyulur; cümlə başındakı ilk hissədən əvvəl vergül qoyulmaz.

🚫Tez-tez səhv

İki nöqtə ilə tireni qarışdırma: ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən ƏVVƏL gəlsə iki nöqtə, SONRA gəlsə tire qoyulur.

💡Qeyd

Bağlayıcısız sıralanan həmcins üzvlər arasında nöqtəli vergül yox, adi vergül işlədilir; nöqtəli vergül mürəkkəb cümlə hissələrini ayırır.

Qaydalar

  1. 1Həmcins üzvlər eyni suala cavab verir, eyni cümlə üzvünə aid olur və aralarına vergül qoyulur.
  2. 2Sadə «və» bağlayıcısından əvvəl vergül qoyulmur; lakin «həm...həm də», «ya...ya da» kimi ikiqat bağlayıcılarda hər hissədən əvvəl vergül işlədilir.
  3. 3Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən əvvəl gəldikdə ondan sonra iki nöqtə (:) qoyulur.
  4. 4Ümumiləşdirici söz həmcins üzvlərdən sonra gəldikdə ondan əvvəl tire (—) işlədilir.
  5. 5Həmcins üzvlər mübtəda, xəbər, tamamlıq, təyin və ya zərflik rolunda çıxış edə bilər; hansı cümlə üzvü olduqları sualla müəyyən edilir.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq