Zərflik (məna növləri)
Tərz, zaman, yer, səbəb, məqsəd, kəmiyyət zərfliyi.
Zərflik cümlənin ikinci dərəcəli üzvi olub xəbərin bildirdiyi hərəkətin və ya əlamətin müxtəlif şəraitini — tərzi, zamanını, yerini, səbəbini, məqsədini və kəmiyyətini izah edir. Zərfliyin altı əsas məna növü var. Tərzi-hərəkət zərfliyi hərəkətin icra üslubunu bildirir və «necə?», «nə cür?» suallarına cavab verir (sürətlə, diqqətlə). Zaman zərfliyi hərəkətin baş verdiyi zamanı bildirir: «nə vaxt?», «nə zaman?», «nə qədər müddətdə?» (sabah, iyulda, saat 8-də). Yer zərfliyi hərəkətin yerini və istiqamətini bildirir: «harada?», «haraya?», «haradan?» (məktəbdə, şəhərə, oradan). Səbəb zərfliyi hərəkətin səbəbini bildirir: «nə üçün?», «nədən?», «nə səbəbdən?» (yorğunluqdan, sevincindən). Məqsəd zərfliyi hərəkətin məqsədini bildirir: «nə məqsədlə?», «nə üçün?» (oxumaq üçün, kömək etməyə). Kəmiyyət-dərəcə zərfliyi hərəkətin dərəcəsini bildirir: «nə qədər?», «nə dərəcədə?» (çox, az, tamamilə).
Məsələn: «O, sınaqdan keçmək məqsədilə kitabxanaya getdi» — «sınaqdan keçmək məqsədilə» məqsəd zərfliyi, «kitabxanaya» yer zərfliyidir.
Əsas terminlər
| Zərfliyin növü | Sualı | Nümunə |
|---|---|---|
| Tərzi-hərəkət zərfliyi | Necə? Nə cür? | yavaşca, diqqətlə, həvəslə |
| Zaman zərfliyi | Nə vaxt? Nə zaman? | sabah, vaxtında, gecə-gündüz |
| Yer zərfliyi | Harada? Haraya? Haradan? | parkda, şəhərə, uzaqdan |
| Səbəb zərfliyi | Nədən? Nə səbəbdən? | yorğunluqdan, sevincdən, xəstəlikdən |
| Məqsəd zərfliyi | Nə məqsədlə? Nə üçün? | oxumaq üçün, sağlamlığını qorumaq məqsədi ilə |
| Kəmiyyət-dərəcə zərfliyi | Nə qədər? Nə dərəcədə? | çox, az, tamamilə |
| Növ | Sualı | Əlamət |
|---|---|---|
| Səbəb zərfliyi | Nədən? Nə səbəbdən? | «-dan/-dən» şəkilçisi (yorğunluqdan, sevincdən) |
| Məqsəd zərfliyi | Nə məqsədlə? Nə üçün? | «üçün» qoşması və ya «məqsədi ilə» (oxumaq üçün) |
- 1Yer zərfliyi (haraya?): «Məktəbə» — getməyin yerini, istiqamətini bildirir, «haraya?» sualına cavab verir.
- 2Məqsəd zərfliyi (nə məqsədlə?): «Sağlamlığını qorumaq məqsədi ilə» — getməyin məqsədini bildirir, «məqsədi ilə» ifadəsi var.
- 3Tərzi-hərəkət zərfliyi (necə?): «Piyada» — getməyin icra üslubunu bildirir, «necə?» sualına cavab verir.
- 1Söz: İzah olunan söz: «yorğunluqdan».
- 2Sual: «Yuxuya niyə getdi?», «nədən?» — söz bu suala cavab verir.
- 3Səbəb zərfliyi (nədən?): «Yorğunluqdan» yuxuya getməyin səbəbini bildirir və «-dan» şəkilçisi var; deməli, səbəb zərfliyidir.
Zərflik xəbəri izah edir, tamamlığı yox. «Tamamlığı izah edir» demək səhvdir: zərflik xəbərin bildirdiyi hərəkətin şəraitini (tərz, zaman, yer, səbəb, məqsəd, kəmiyyət) göstərir.
Səbəb və məqsəd zərfliyini qarışdırma: «-dan/-dən» şəkilçisi varsa (yorğunluqdan, sevincdən) səbəb zərfliyidir; «üçün» qoşması və ya «məqsədi ilə» varsa (oxumaq üçün) məqsəd zərfliyidir.
Növü düzgün təyin etmək üçün hər zaman sual ver: «necə?» → tərzi-hərəkət, «nə vaxt?» → zaman, «harada?» → yer, «nə qədər?» → kəmiyyət. Məsələn «çox» «nə qədər?» sualına cavab verir, ona görə kəmiyyət zərfliyidir, tərzi-hərəkət yox.
Bir cümlədə birdən çox zərflik ola bilər və hər biri ayrıca növdür: «piyada» tərz, «məktəbə» yer, «məqsədi ilə» ifadəsi məqsəd zərfliyidir — hər sözü öz sualı ilə yoxla.
Qaydalar
- 1Zərflik cümlənin ikinci dərəcəli üzvi olub xəbəri izah edir; hansı növ olduğunu müəyyən etmək üçün sual verirsən.
- 2Tərzi-hərəkət zərfliyi «necə?» / «nə cür?» sualına cavab verir və hərəkətin icra üslubunu bildirir.
- 3Zaman zərfliyi «nə vaxt?» / «nə zaman?» sualına, yer zərfliyi «harada?» / «haraya?» / «haradan?» sualına cavab verir.
- 4Səbəb zərfliyi «nə üçün?» / «nədən?» sualına, məqsəd zərfliyi «nə məqsədlə?» / «nə üçün?» sualına cavab verir — bu iki növü qarışdırmamaq üçün kontekstə baxmaq lazımdır.
- 5Kəmiyyət-dərəcə zərfliyi «nə qədər?» / «nə dərəcədə?» sualına cavab verir və hərəkətin miqdar və ya dərəcəsini göstərir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir