az8-4.2· Fəsil 4: Cümlənin ikinci dərəcəli üzvləri· ~13 dəq

Təyin

Təyin, ifadə vasitələri və sualları.

Təyin cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, mənsubiyyətini və ya miqdarını bildirir. O, necə? hansı? neçə? neçənci? nə cür? suallarından birinə cavab verir. Təyin həmişə ismi söz birləşməsinin (isim, əvəzlik, substantivləşmiş söz) yanında gəlir və ona tabe olur — yəni mübtəda, tamamlıq və ya başqa bir ismi üzvü izah edir. Cümlədə təyin adətən asılı olduğu sözün önündə durur. Sifət təyinin ən çox işlənən ifadə vasitəsidir: «gözəl mənzərə», «ağıllı uşaq». Saylar da (həm miqdar, həm sıra sayları) neçə? neçənci? sualına cavab verərək təyin vəzifəsi daşıyır: «beş kitab», «üçüncü cərgə». Əvəzliklər, xüsusən qeyri-müəyyən və işarə əvəzlikləri (bu, o, hər, bəzi, heç) hansı? sualına cavab verərək təyin ola bilir: «bu ev», «hər şagird». Söz birləşməsi şəklindəki təyin isə müasir proqramda işarə edilən geniş formadır.

📌Nümunə

Məsələn: «Böyük zalda beş narahat oturacaq vardı» cümləsində böyük (hansı zal? — sifət), beş (neçə oturacaq? — say) sözləri müvafiq isimlərə aid olan təyinlərdir.

Əsas terminlər

təyin — Cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, mənsubiyyətini və ya miqdarını bildirir; necə? hansı? neçə? neçənci? suallarından birinə cavab verir.
ikinci dərəcəli üzv — Cümlənin baş üzvlərindən (mübtəda və xəbər) olmayan üzv; təyin də ikinci dərəcəli üzvdür.
əlamət — Əşyanın keyfiyyəti, miqdarı və ya mənsubiyyəti; təyin əşyanın məhz bu cəhətlərini bildirir.
ifadə vasitəsi — Təyini ifadə edən nitq hissəsi: sifət, say, əvəzlik, feili sifət və ya söz birləşməsi.
feili sifət — Feildən düzələn, ismin yanında gələrək onu müəyyənləşdirən söz; «oxuduğum kitab», «yazılmış məktub» kimi təyin vəzifəsi daşıyır.
mənsubiyyət təyini — Yiyəlik hallı isim və ya əvəzliyin sonrakı ismə tabe olaraq mənsubiyyət bildirməsi; «otağın pəncərəsi», «atamın saatı» kimi hansı? sualına cavab verir.
İfadə vasitəsi / SualNümunə
Sifət — necə? hansı?«gözəl mənzərə», «ağıllı uşaq»
Miqdar sayı — neçə?«beş kitab», «üç dəftər»
Sıra sayı — neçənci?«üçüncü cərgə», «ikinci mərtəbə»
Əvəzlik — hansı?«bu ev», «hər şagird»
Feili sifət — hansı?«oxuduğum kitab», «yazılmış məktub»
ÜzvSualıNəyə aiddir / Nümunə
Təyinnecə? hansı? neçə? neçənci?İsmə aid olur: «qırmızı gül»
Zərflikharada? nə vaxt? necə?Feilə (xəbərə) aid olur: «sürətlə qaçmaq»
✎«Köhnə evin damı sınmışdı.» — təyinlərin tapılması
  1. 1Xəbəri tap: «sınmışdı» feili xəbərdir.
  2. 2Mübtədanı tap: «damı» — nə? sualına cavab verən mübtədadır.
  3. 3Necə dam? hansı dam?: «köhnə» sifəti necə? sualına cavab verir — sifət-təyindir.
  4. 4Mənsubiyyəti yoxla: «evin» yiyəlik hallı isim «dam»a tabe olur, hansı? sualına cavab verir — mənsubiyyət təyinidir. Cümlədə 2 təyin var.
✎«Bir neçə şagird idmana getdi.» — təyinin sözə aidliyi
  1. 1Xəbəri tap: «getdi» feili xəbərdir.
  2. 2Neçə şagird?: «bir neçə» ifadəsi neçə? sualına cavab verir.
  3. 3Hansı sözə aiddir?: «bir neçə» ismin önündə gələrək «şagird» isminə aiddir — onun təyinidir.
🚫Tez-tez səhv

Təyini zərfliklə qarışdırma: təyin ismə aid olub necə? hansı? neçə? sualına cavab verir, zərflik isə feilə (xəbərə) aid olub harada? nə vaxt? necə? sualına cavab verir. «sürətlə qaçmaq»da «sürətlə» zərflikdir, təyin deyil.

⚠️Diqqət

Necə? sualı həm təyinə, həm də zərfliyə verilə bilər. Söz ismə aiddirsə təyin, feilə aiddirsə zərflikdir: «yavaş-yavaş düşürdü» cümləsində «yavaş-yavaş» feilə aid olduğu üçün zərflikdir.

🚫Tez-tez səhv

Təyini xəbərlə qarışdırma: «Böyük şəhər canlı olur» cümləsində «canlı» xəbərin tərkibindədir, təyin deyil; «soyuq idi», «maraqlıdır» kimi sözlər də ismi xəbər vəzifəsindədir, təyin deyil.

💡Qeyd

Yiyəlik hallı söz (mənsubiyyət təyini) kimin? deyil, hansı? sualına cavab verir və sonrakı ismə tabe olur: «uşağın dəftəri», «atamın saatı», «otağın pəncərəsi» — bunlar tamamlıq yox, təyindir.

Qaydalar

  1. 1Təyin əşyanın əlamətini, keyfiyyətini, miqdarını və ya mənsubiyyətini bildirir; necə? hansı? neçə? neçənci? suallarına cavab verir.
  2. 2Təyin ən çox sifətlə ifadə olunur: «gözəl hava», «böyük kitab» — sifət hansı? neçə cür? sualına cavab verir.
  3. 3Say (miqdar və sıra) da təyin ola bilir: «üç dəftər» (neçə?), «ikinci mərtəbə» (neçənci?); say ismin önündə gəlir.
  4. 4Əvəzliklər (bu, o, hər, bəzi, heç bir) hansı? sualına cavab verərək təyin funksiyası yerinə yetirir: «bu uşaq», «hər nəfər».
  5. 5Təyin cümlədə asılı olduğu isimdən əvvəl gəlir; mübtəda, tamamlıq və ya başqa ismi üzv ola bilən sözdən soruşulur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq