Tamamlıq (vasitəsiz və vasitəli)
Tamamlığın növləri və sualları.
Tamamlıq cümlənin ikinci dərəcəli üzvü olub, əsasən xəbəri tamamlayan sözdür. Tamamlıq iki növə bölünür: vasitəsiz tamamlıq və vasitəli tamamlıq. Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olan isim və ya isim rolunda işlənən sözdən ibarətdir; «kimi?», «nəyi?», «nə?» suallarına cavab verir. Müqayisə et: «kitabı oxudum» (nəyi? → kitabı — vasitəsiz tamamlıq). Vasitəli tamamlıq isə yönlük, yerlik və ya çıxışlıq hallarında olan sözdür; sırasıyla «kimə? nəyə?», «kimdə? nədə?», «kimdən? nədən?» suallarına cavab verir. Vacib bir qayda budur ki, tamamlıq adlıq halda olan sözlə ifadə edilmir — adlıq hal mübtədanın xüsusiyyətidir. Tamamlığı cümlədə müəyyənləşdirərkən əvvəlcə xəbəri tapın, sonra ona «kimi? nəyi? nə? kimə? nədən?» və s. suallar verin.
Məsələn: «Müəllim şagirdlərə tapşırığı izah etdi» cümləsində «tapşırığı» (nəyi? → vasitəsiz tamamlıq) və «şagirdlərə» (kimə? → vasitəli tamamlıq) olmaqla iki tamamlıq işlənmişdir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Vasitəsiz tamamlıq | Vasitəli tamamlıq |
|---|---|---|
| Hal | Təsirlik hal | Yönlük, yerlik və ya çıxışlıq hal |
| Sual | «kimi? nəyi? nə?» | «kimə? nəyə?», «kimdə? nədə?», «kimdən? nədən?» |
| Nümunə | «kitabı oxudum» (nəyi? → kitabı) | «şagirdlərə izah etdi» (kimə? → şagirdlərə) |
| Hal | Şəkilçi | Tamamlığın növü |
|---|---|---|
| Təsirlik hal | «-(n)ı/-(n)i» (və ya sıfır) | Vasitəsiz tamamlıq |
| Yönlük hal | «-a/-ə» | Vasitəli tamamlıq |
| Yerlik hal | «-da/-də» | Vasitəli tamamlıq |
| Çıxışlıq hal | «-dan/-dən» | Vasitəli tamamlıq |
- 1Xəbəri tap: Əvvəlcə xəbər tapılır: «izah etdi».
- 2Hal sualları ver: Xəbərə suallar verilir: nəyi izah etdi? → «tapşırığı»; kimə izah etdi? → «şagirdlərə».
- 3Növü təyin et: «Tapşırığı» təsirlik haldadır (nəyi?) — vasitəsiz tamamlıq; «şagirdlərə» yönlük haldadır (kimə?) — vasitəli tamamlıq. Cümlədə iki tamamlıq var.
- 1Xəbəri tap: Xəbər: «aldı».
- 2Şəkilçiyə bax: «Dostundan» sözündəki «-dan» şəkilçisi çıxışlıq halı göstərir; bu söz «kimdən?» sualına cavab verir.
- 3Növü təyin et: Çıxışlıq halda olduğu üçün «dostundan» vasitəli tamamlıqdır.
Vasitəsiz tamamlığı vasitəli ilə qarışdırma: vasitəsiz tamamlıq yalnız təsirlik halda olur («kimi? nəyi?»), vasitəli isə yönlük, yerlik və ya çıxışlıq halda olur («kimə? nədə? nədən?»). Növü tapmaq üçün əvvəlcə hal şəkilçisinə bax.
Adlıq halda olan söz tamamlıq deyil, mübtədadır — tamamlıq adlıq halda işlənmir. Məsələn «valideynlər» (kim?) mübtədadır, «uşaqlardan» (kimdən?) isə tamamlıqdır.
Vasitəsiz tamamlıq həmişə görünən şəkilçi daşımaya bilər: «sirr gizlətdi» cümləsində «sirr» sıfır şəkilçili təsirlik haldadır və «nə gizlətdi?» sualına cavab verən vasitəsiz tamamlıqdır — onu adlıq haldakı mübtəda ilə qarışdırma.
Yerlik halda olan hər söz vasitəli tamamlıq olmur: «harada?» sualına cavab verirsə (məsələn «mağazada», «parkda»), o, zərflikdir, tamamlıq deyil. Hal şəkilçisinə deyil, sualına diqqət et.
Qaydalar
- 1Vasitəsiz tamamlıq təsirlik halda olur və «kimi?», «nəyi?», «nə?» suallarından birinə cavab verir.
- 2Vasitəli tamamlıq yönlük, yerlik və ya çıxışlıq hallarından birində olur; «kimə/nəyə?», «kimdə/nədə?», «kimdən/nədən?» suallarına cavab verir.
- 3Adlıq halda olan söz tamamlıq deyil, mübtədadır — tamamlıq adlıq halda işlənmir.
- 4Bir cümlədə eyni anda həm vasitəsiz, həm də vasitəli tamamlıq ola bilər.
- 5Tamamlığı müəyyənləşdirərkən əvvəlcə xəbəri tapın, sonra ona hal sualları verin.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir