Sintaktik təhlil (müxtəsər, geniş, yarımçıq)
Cümlənin üzvlərinə görə təhlili və növləri.
Sintaktik təhlil zamanı cümlə üzvlərinin tərkibinə görə üç əsas növ fərqləndirilir. Müxtəsər cümlə yalnız baş üzvlərdən — mübtəda və xəbərdən — ibarətdir; ikinci dərəcəli heç bir üzv olmur. Geniş cümlədə isə baş üzvlərlə yanaşı, bir və ya bir neçə ikinci dərəcəli üzv (tamamlıq, təyin, zərflik) işlənir. Yarımçıq cümlə kontekstdən aydın olan, lakin üzv(lər)i buraxılmış cümlədir; buraxılan üzv adətən əvvəlki cümlədən, yaxud danışıq situasiyasından bəllidir. Şagirdlər tez-tez bu iki xətanı buraxır: geniş cümləni müxtəsər saymaq (tamamlığı nəzərə almamaq) və ya yarımçıq cümləni qeyri-müəyyən şəxsli cümlə ilə qarışdırmaq — birincidə mübtəda gizli deyil, sadəcə buraxılıb. Sintaktik təhlil apararkən əvvəlcə mübtəda və xəbəri tap, sonra ikinci dərəcəli üzvlərin varlığını yoxla, nəhayət buraxılmış üzv olub-olmadığını qərara al.
Məsələn: «Gəldilər» cümləsində mübtəda yoxdur — qeyri-müəyyən şəxslidir; «Bacım oxudu» — müxtəsər; «Bacım kitabı diqqətlə oxudu» — geniş; «— Sabah?» (sual kontekstdə) — yarımçıqdır.
Əsas terminlər
| Növ | Əlamət | Nümunə |
|---|---|---|
| Müxtəsər cümlə | Yalnız baş üzvlər; ikinci dərəcəli üzv yoxdur | «Bacım oxudu» |
| Geniş cümlə | Baş üzvlər + ən azı bir ikinci dərəcəli üzv | «Bacım kitabı diqqətlə oxudu» |
| Yarımçıq cümlə | Kontekstdən bəlli üzv(lər) buraxılıb | «— Sabah?» (sual kontekstdə) |
| Növ | Mübtəda vəziyyəti | Fərq |
|---|---|---|
| Müxtəsər cümlə | Açıq ifadə olunur | Heç bir üzv buraxılmır; mübtəda və xəbər tamdır |
| Yarımçıq cümlə | Kontekstdən bəlli olub buraxılır | Buraxılan üzv yalnız kontekstdən bərpa olunur |
| Qeyri-müəyyən şəxsli cümlə | Mübtəda yoxdur, gizli də deyil | «Gəldilər» — mübtəda buraxılmayıb, sadəcə mövcud deyil |
- 1Baş üzvlər: Mübtəda: «dostum» (kim oxudu?); xəbər: «oxudu».
- 2İkinci dərəcəli üzvlər: Tamamlıq: «kitabı» (nəyi oxudu?); zərflik: «bir gündə» (nə qədər müddətə oxudu?).
- 3Növü: İkinci dərəcəli üzvlər olduğu üçün cümlə geniş cümlədir.
- 1Saxlanan üzv: Yalnız yer zərfliyi «masanın üstündə» işlənib.
- 2Buraxılan üzvlər: Mübtəda (kitab) və xəbərin hər ikisi kontekstdən bəlli olduğu üçün buraxılıb.
- 3Növü: Baş üzvlər kontekstdən bərpa olunur, ona görə cavab yarımçıq cümlədir.
Geniş cümləni müxtəsər saymaq tipik xətadır: tamamlıq, təyin və ya zərflikdən birini görmədikdə cümləni səhvən müxtəsər adlandırırsan. Yalnız bir ikinci dərəcəli üzv belə cümləni geniş edir.
Yarımçıq cümləni müxtəsərlə qarışdırma: müxtəsərdə mübtəda və xəbər tamdır, yarımçıqda isə kontekstdən bəlli üzv buraxılıb. «— Sənin də!» kimi cavablarda xəbər buraxıldığı üçün cümlə yarımçıqdır, müxtəsər deyil.
Gizli mübtədalı tam cümləni yarımçıq sanma: «Palto geydim» kimi cümlədə mübtəda (mən) şəxs şəkilçisindən birbaşa çıxır — bu buraxılmış üzv deyil, müəyyən şəxsli tam cümlədir.
Təhlili ardıcıllıqla apar: əvvəlcə mübtəda və xəbəri tap, sonra ikinci dərəcəli üzvlərin varlığını yoxla, nəhayət buraxılmış üzv olub-olmadığını qərara al.
Qaydalar
- 1Müxtəsər cümlə yalnız mübtəda və xəbərdən ibarətdir; heç bir ikinci dərəcəli üzv olmur.
- 2Geniş cümlədə ən azı bir ikinci dərəcəli üzv (tamamlıq, təyin və ya zərflik) işlənir.
- 3Yarımçıq cümlədə kontekstdən bəlli olan bir və ya bir neçə üzv buraxılır.
- 4Buraxılmış üzv yalnız kontekstdən (əvvəlki cümlə və ya situasiya) bərpa edilə bilərsə, cümlə yarımçıqdır.
- 5Sintaktik təhlildə əvvəlcə baş üzvlər tapılır, sonra ikinci dərəcəli üzvlər müəyyənləşdirilir, nəhayət buraxılmış üzv axtarılır.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir