Xəbər (feli və ismi)
Feli/ismi xəbər və xəbərlik kateqoriyası.
Xəbər cümlənin baş üzvlərindən biridir və mübtəda haqqında hərəkəti, əlaməti və ya vəziyyəti bildirir. Xəbər iki əsas növə bölünür: feli xəbər və ismi xəbər. Feli xəbər feil vasitəsilə ifadə olunur və mübtədanın hərəkətini bildirir; o, şəxsə, kəmiyyətə, zamana görə dəyişir (məs.: oxuyur, gəldi, getdi). İsmi xəbər isə isim, sifət, say, əvəzlik və ya digər ad sözü ilə ifadə olunur; bu zaman xəbərlik kateqoriyası şəkilçiləri artırılır. Xəbərlik kateqoriyası üç qrup şəkilçidən ibarətdir: indiki və gələcək zaman üçün -dır4 (tələbədir, yaxşıdır, böyükdür), keçmiş zaman üçün -idi (müəllim idi), nəqli keçmiş üçün isə -imiş (uşaq imiş) şəkilçiləri işlədilir. Xəbəri tapmaq üçün cümlədə «nə edir?», «nədir?», «necədir?» suallarını vermək kifayətdir.
Məsələn: «Anar yaxşı tələbədir» cümləsində «tələbədir» sözü «nədir?» sualına cavab verir, isim + -dir şəkilçisindən ibarətdir, deməli ismi xəbərdir.
Əsas terminlər
| Əlamət | Feli xəbər | İsmi xəbər |
|---|---|---|
| İfadə vasitəsi | feil | isim, sifət, say, əvəzlik + xəbərlik şəkilçisi |
| Sual | nə edir? nə etdi? | nədir? kimdir? necədir? |
| Bildirdiyi məna | mübtədanın hərəkəti | mübtədanın əlaməti, vəziyyəti |
| Nümunə | Uşaqlar oynadı. | Aytən müəllimdir. |
| Şəkilçi | Zaman | Nümunə |
|---|---|---|
| -dır4 | indiki/gələcək zaman | tələbədir, yaxşıdır, böyükdür |
| -idi | keçmiş zaman (müşahidə) | müəllim idi |
| -imiş | nəqli keçmiş zaman | uşaq imiş |
- 1Sual ver: Mübtəda «Anar»dır. «Anar nədir?» sualını veririk; cavab «tələbədir» sözüdür.
- 2İfadə vasitəsini yoxla: «tələbədir» isim «tələbə» + «-dir» xəbərlik şəkilçisindən ibarətdir, feil deyil.
- 3Növünü təyin et: Ad sözü + xəbərlik şəkilçisi olduğundan «tələbədir» ismi xəbərdir.
- 1Sual ver: Mübtəda «Şagirdlər»dir. «Şagirdlər nə etdi?» sualını veririk; cavab «dinlədilər» sözüdür.
- 2İfadə vasitəsini yoxla: «dinlədilər» feildir; «dərsi» tamamlıq, «diqqətlə» zərflik olduğu üçün xəbərə daxil deyil.
- 3Növünü təyin et: Feil ilə ifadə olunduğundan «dinlədilər» feli xəbərdir.
Xəbərin növünü ifadə vasitəsinə görə təyin et: feil olsa feli xəbər, isim, sifət, say və ya əvəzlik olsa ismi xəbərdir. «müəllimdir», «soyuqdur» kimi sözlər feil deyil, ad sözü + xəbərlik şəkilçisi olduğundan ismi xəbərdir.
Xəbərlik şəkilçisi «-dır4» yalnız ismi xəbərə (ad sözünə) artırılır, mübtədaya yox. «Sənət qızıldır» cümləsində «-dır» mübtəda «sənət»ə yox, xəbər «qızıl»a aiddir.
Feilin «-mışdır», «-mışdı» kimi formalarını ismi xəbər sanma: «böyümüşdür», «olmuşdu» bütöv halda feildir, ona parçalanan ayrı sifət + «-dır» kimi baxmaq səhvdir — bunlar feli xəbərdir.
İsmi xəbərdə xəbərlik şəkilçisi bəzən düşür (sıfır forma): «Mən müəllim, sən şagird» və «Mən bu işdə sənə borclu» cümlələrində xəbər yenə də ismi xəbərdir, intonasiya ilə ayrılır.
Qaydalar
- 1Xəbər mübtəda haqqında hərəkət, əlamət və ya vəziyyət bildirir; «nə edir?», «nədir?», «necədir?» suallarına cavab verir.
- 2Feli xəbər feil (xəbər şəklinin bütün zamanları, şərt, arzu, əmr şəkilləri) ilə ifadə olunur.
- 3İsmi xəbər isim, sifət, say, əvəzlik kimi ad sözləri ilə ifadə olunur; xəbərlik kateqoriyası şəkilçisi (-dır4, -idi, -imiş) qəbul edir.
- 4Xəbərlik kateqoriyası üç zamana uyğun üç formada işlədilir: -dır4 (indiki/gələcək), -idi (keçmiş müşahidə), -imiş (nəqli keçmiş).
- 5İsmi xəbərdə xəbərlik şəkilçisi bəzən düşür; belə hallarda xəbər intonasiya ilə ayrılır (məs.: O müəllim, mən tələbə).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir