az8-3.1· Fəsil 3: Cümlənin baş üzvləri· ~13 dəq

Mübtəda

Mübtəda və onun ifadə vasitələri.

Mübtəda cümlənin baş üzvlərindən biridir. O, cümlədə haqqında söz gedən şəxsi, canlı varlığı və ya predmeti bildirir. Mübtəda kim? nə? suallarından birinə cavab verir və həmişə adlıq halda işlənir. Mübtəda ən çox isim (şagird oxuyur) və ya şəxs əvəzlikləri (mən, sən, o, biz, siz, onlar) ilə ifadə olunur. Bunlardan başqa, mübtəda sifət, say, feil, zərf kimi digər nitq hissələri isimləşdikdə (substantivləşdikdə) də ifadə oluna bilər: məsələn, sifətin isimləşməsi ilə — «Qoca dincəlirdi»; sayla — «İkisi gəldi»; fellərin isimləşmiş formaları ilə — «Oxumaq faydalıdır». Cümlədə mübtədanı tapmaq üçün xəbərə kim? yaxud nə? sualını veririk. Mübtəda adlıq halda olduğundan üzərindəki hal şəkilçisi sıfırdır.

📌Nümunə

Məsələn: «Bağçada güllər açıldı» cümləsində xəbər — açıldı; «açıldı — nə?» sualının cavabı: güllər — bu cümlənin mübtədasıdır, adlıq haldadır.

Əsas terminlər

mübtəda — Cümlənin baş üzvlərindən biri; haqqında söz gedən şəxsi, canlı varlığı və ya predmeti bildirir, «kim?» yaxud «nə?» sualına cavab verir və həmişə adlıq halda işlənir.
baş üzvlər — Cümlənin əsas iki üzvü — mübtəda və xəbər.
adlıq hal — Mübtədanın işləndiyi hal; bu halda söz üzərində hal şəkilçisi sıfırdır.
ifadə vasitəsi — Mübtədanın hansı sözlə bildirildiyini göstərən vasitə; ən çox isim və ya şəxs əvəzliyi olur.
substantivləşmə (isimləşmə) — Sifət, say, feil və ya zərf kimi nitq hissələrinin isimləşərək mübtəda vəzifəsini yerinə yetirməsi.
şəxs əvəzlikləri — Mübtəda kimi işlənən «mən, sən, o, biz, siz, onlar» əvəzlikləri.
Mübtədanın ifadə vasitələri
İfadə vasitəsiNümunə
isim«Şagird oxuyur»
şəxs əvəzliyi«Mən, sən, o, biz, siz, onlar»
isimləşmiş sifət«Qoca dincəlirdi»
isimləşmiş say«İkisi gəldi»
isimləşmiş feil (məsdər)«Oxumaq faydalıdır»
Mübtədanın əlamətləri
Əlamətİzah
Sualı«kim?» yaxud «nə?»
HalıAdlıq hal
Hal şəkilçisiSıfır
VəzifəsiCümlənin baş üzvüdür
✎Mübtədanın tapılması: «Bağçada güllər açıldı»
  1. 1Xəbəri tap: Cümlənin xəbəri «açıldı» felidir.
  2. 2Sualı ver: Xəbərə «nə?» sualını veririk: «açıldı — nə?»
  3. 3Cavabı müəyyən et: Cavab «güllər»dir — adlıq halda, hal şəkilçisi sıfırdır.
  4. 4Nəticə: «Güllər» bu cümlənin mübtədasıdır.
✎Mübtədanın tapılması: «Anar kitab oxuyur»
  1. 1Xəbəri tap: Cümlənin xəbəri «oxuyur» felidir.
  2. 2Sualı ver: Xəbərə «kim?» sualını veririk: «oxuyur — kim?»
  3. 3Cavabı müəyyən et: Cavab «Anar»dır — adlıq halda işlənmiş isim.
  4. 4Nəticə: «Anar» mübtədadır; «kitab» isə «nəyi oxuyur?» sualına cavab verən vasitəsiz tamamlıqdır.
🚫Tez-tez səhv

«nəyi? kimi?» suallarına cavab verən söz mübtəda deyil, tamamlıqdır. Mübtəda yalnız «kim?» yaxud «nə?» sualına cavab verir.

⚠️Diqqət

Mübtəda həmişə adlıq haldadır (hal şəkilçisi sıfır). Yiyəlik, təsirlik, yönlük, yerlik və ya çıxışlıq haldakı söz mübtəda ola bilməz.

🚫Tez-tez səhv

«Mehriban qız», «savadsız qalmaq» kimi birləşmələrdə mübtəda yalnız təyini götürmə, bütöv birləşməni mübtəda kimi göstər.

💡Qeyd

Sifət, say və feil mübtəda ola bilər, ancaq yalnız isimləşdikdə: «Qoca dincəlirdi», «İkisi gəldi», «Oxumaq faydalıdır».

Qaydalar

  1. 1Mübtəda cümlənin baş üzüvüdür: haqqında söz gedən şəxsi və ya predmeti bildirir.
  2. 2Mübtəda kim? nə? suallarına cavab verir və adlıq haldadır (hal şəkilçisi sıfır).
  3. 3Mübtəda ən çox isim və ya şəxs əvəzliyi ilə ifadə olunur.
  4. 4Digər nitq hissələri (sifət, say, feil, zərf) isimləşdikdə mübtəda vəzifəsini yerinə yetirə bilər.
  5. 5Mübtədanı tapmaq üçün xəbərə kim? yaxud nə? sualı verilir; alınan cavab mübtədadır.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq