Məqsəd və intonasiyaya görə cümlə növləri
Nəqli, sual, əmr, nida cümlələri.
Cümlələr danışanın məqsədinə görə üç əsas növə bölünür: nəqli, sual və əmr cümləsi. Nəqli cümlə bir hadisə, vəziyyət və ya fikir haqqında məlumat verir; adi ahənglə söylənir və sonunda nöqtə qoyulur (məsələn, «Uşaqlar bağçada oynayır.»). Sual cümləsi nəyinsə aydınlaşdırılmasını tələb edir; xüsusi sual sözü (kim, nə, necə, harada…) və ya -mı/-mi/-mu/-mü sual şəkilçisi ilə düzəlir, sonda sual işarəsi qoyulur (məsələn, «Sən kitabı oxudunmu?»). Əmr cümləsi bir iş görməyi, etməyi tələb edir, xahiş, məsləhət, qadağa bildirə bilər; fel əmr şəklini alır, sonda nöqtə qoyulur (məsələn, «Qapını bağla.»). İntonasiyaya görə isə cümlə nidalı (güclü hiss-həyəcan, nida işarəsi «!») və nidasız ola bilər. İstənilən məqsəd növü nidalı ola bilər: «Sən kitabı oxudun!» (nidalı nəqli), «Nə gözəl gündür!» (nidalı nida cümləsi).
Məsələn: «Əhmədov müəllim dərsə gəldi.» — nəqli nidasız; «Əhmədov müəllim dərsə gəldi!» — nəqli nidalı; «Dərsə gəldinmi?» — sual; «Dərsə vaxtında gəl!» — nidalı əmr cümləsidir.
Əsas terminlər
| Növ | Məqsəd | Durğu işarəsi | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Nəqli cümlə | Məlumat verir | Nöqtə (.) | Uşaqlar bağçada oynayır. |
| Sual cümləsi | Aydınlaşdırma tələb edir | Sual işarəsi (?) | Sən kitabı oxudunmu? |
| Əmr cümləsi | İş görməyi tələb edir | Nöqtə (.) | Qapını bağla. |
| Nida cümləsi | Güclü hiss-həyəcan bildirir | Nida işarəsi (!) | Nə gözəl gündür! |
| Cümlə | Məqsədinə görə | İntonasiyasına görə |
|---|---|---|
| Əhmədov müəllim dərsə gəldi. | Nəqli | Nidasız |
| Əhmədov müəllim dərsə gəldi! | Nəqli | Nidalı |
| Dərsə gəldinmi? | Sual | Nidasız |
| Dərsə vaxtında gəl! | Əmr | Nidalı |
- 1Məqsədi yoxla: Cümlədə «niyə» sual sözü var və aydınlaşdırma tələb olunur — məqsədcə sual cümləsidir.
- 2İntonasiyanı yoxla: Sonunda sual işarəsi (?) var, nida işarəsi (!) yoxdur — intonasiyaca nidasızdır.
- 3Nəticə: Bu, nidasız sual cümləsidir.
- 1Məqsədi yoxla: «Danışma» feli əmr şəklindədir və qadağa bildirir — məqsədcə əmr cümləsidir, məlumat vermir.
- 2İntonasiyanı yoxla: Sonunda nida işarəsi (!) var, güclü qadağa intonasiyası daşıyır — nidalıdır.
- 3Nəticə: Bu, nidalı əmr cümləsidir; sonunda nida işarəsi (!) qoyulur.
Nida cümləsini ayrıca məqsəd növü saymayın. Məqsədə görə yalnız üç növ var: nəqli, sual, əmr. Nida intonasiyaya görə ayrılır, ona görə «Nə gözəl hava!» və «Vətənimiz nə qədər gözəldir!» kimi cümlələr məqsədcə nəqlidir.
Durğu işarəsini dəyişmək cümlənin məqsəd növünü dəyişmir. «Kitabı oxudunmu!» səhvdir: «-mı» sual şəkilçisi cümləni sual saxlayır, ona görə sonunda nida deyil, sual işarəsi (?) lazımdır.
Sual cümləsini intonasiyaya görə təsnif edərkən durğu işarəsinə baxın: sonunda yalnız sual işarəsi (?) varsa, cümlə nidasız sualdır; nida işarəsi (!) yoxdursa, onu nidalı saymayın.
Növü iki addımda təyin edin: əvvəlcə məqsədi (sual sözü/-mı varsa sual, fel əmr şəklindədirsə əmr, məlumat verirsə nəqli), sonra intonasiyanı (sonda «!» varsa nidalı) müəyyənləşdirin.
Qaydalar
- 1Nəqli cümlə məlumat verir, adi ahənglə deyilir, sonunda nöqtə (.) qoyulur.
- 2Sual cümləsi aydınlaşdırma tələb edir; sual sözü (kim, nə, necə…) və ya -mı/-mi/-mu/-mü şəkilçisi ilə düzəlir, sonunda sual işarəsi (?) qoyulur.
- 3Əmr cümləsi bir iş görməyi, xahiş, qadağa bildirir; fel əmr şəklindədir, sonda nöqtə (.) qoyulur.
- 4İntonasiyaya görə hər üç növ nidalı (!) ola bilər: güclü hiss, sevinc, qorxu, həyəcan ifadə edildikdə nida işarəsi qoyulur.
- 5Durğu işarəsi məqsəd + intonasiyaya görə müəyyənləşir: sual → ?, nida → !, digər hallar → . (nöqtə).
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir