Cümlə haqqında ümumi məlumat
Cümlə, qrammatik əsas, cümlənin əlamətləri.
Cümlə — bitmiş fikri ifadə edən, xüsusi intonasiya ilə tələffüz olunan əsas sintaktik vahiddir. Hər cümlənin özəyini qrammatik əsas — mübtəda və xəbərin məcmusu — təşkil edir: mübtəda kim və ya nə sualına cavab verən baş üzv, xəbər isə mübtədanın hərəkət, vəziyyət və ya əlamətini bildirən baş üzvdür. Söz birləşməsindən fərqli olaraq, cümlə tam, bitmiş fikir bildirir və söylənərkən müəyyən intonasiya ilə — nida, sual və ya bitmiş xəbər intonasiyası ilə — tamamlanır. Söz birləşməsi isə iki və ya daha çox sözün sintaktik əlaqə vasitəsilə birləşməsindən yaranır, lakin tam fikir bildirmir, qrammatik əsası yoxdur (məsələn, «gözəl hava» — söz birləşməsidir, bitmiş fikir deyil). Cümlənin əsas əlamətləri: a) bitmiş fikir, b) qrammatik əsas (mübtəda + xəbər), c) xüsusi intonasiya.
Məsələn: «Uşaqlar bağçada oynayır» — bu cümlədir, çünki «uşaqlar» mübtəda, «oynayır» xəbərdir, bitmiş fikir bildirir; «bağçada oynamaq» isə söz birləşməsidir, qrammatik əsası yoxdur.
Əsas terminlər
| Üzv qrupu | Üzvlər |
|---|---|
| Baş üzvlər | mübtəda, xəbər |
| İkinci dərəcəli üzvlər | tamamlıq, təyin, zərflik |
| Əlamət | Cümlə | Söz birləşməsi |
|---|---|---|
| Bitmiş fikir | bildirir | bildirmir |
| Qrammatik əsas | var (mübtəda + xəbər) | yoxdur |
| Xüsusi intonasiya | var (xəbər, sual, nida) | yoxdur |
- 1Söz birləşməsi: «bağçada oynamaq» — qrammatik əsası yoxdur, tam fikir bildirmir.
- 2Cümlə: «Uşaqlar bağçada oynayır» — «uşaqlar» mübtəda, «oynayır» xəbərdir, bitmiş fikir bildirir.
- 3Nəticə: Fərq qrammatik əsasdadır: cümlədə mübtəda + xəbər var və fikir bitmişdir, söz birləşməsində isə yoxdur.
- 1Cümlə: «Çayın suyu çox sürətlə axırdı.»
- 2Mübtədanı tap: Adlıq halda «kim? nə?» sualına cavab verən söz — «suyu». «Çayın» yiyəlik haldadır (nəyin?), bu təyindir, mübtəda deyil.
- 3Xəbəri tap: Mübtədanın hərəkətini bildirən söz — «axırdı».
- 4Qrammatik əsas: «suyu — axırdı». «(çox) sürətlə» tərz zərfliyidir, qrammatik əsasa daxil edilmir.
İkinci dərəcəli üzvləri qrammatik əsasa daxil etmə. «Müəllim dərsi izah etdi» cümləsində «dərsi» vasitəsiz tamamlıqdır; qrammatik əsas yalnız «Müəllim — etdi»dir.
Yiyəlik haldakı söz mübtəda olmur. «Çayın suyu axırdı»da «Çayın» (nəyin?) təyindir; mübtəda adlıq haldakı «suyu»dur.
Məsdər forması xəbər deyil, deməli cümlə yaratmır. «kitab oxumaq», «gəlmək» — söz birləşməsidir; cümlə üçün xəbər formasında feil və ya ismi xəbər lazımdır.
Cümləni uzunluğa görə tanıma. «Oxu!» bir sözdən ibarət cümlədir (gizli mübtəda «sən», xəbər «oxu»), «gözəl qarlı dağ mənzərəsi» isə uzun, lakin söz birləşməsidir — meyar qrammatik əsasdır.
Qaydalar
- 1Cümlə bitmiş fikri ifadə edən, xüsusi intonasiya ilə tamamlanan əsas sintaktik vahiddir.
- 2Hər cümlənin qrammatik əsası var: mübtəda (kim? nə?) + xəbər (nə edir? necədir? nədir?).
- 3Söz birləşməsi tam fikir bildirmir və qrammatik əsası olmur; cümlədən bu cəhətdən fərqlənir.
- 4Cümlənin intonasiyası məqsədinə görə dəyişir: xəbər intonasiyası (.), sual intonasiyası (?), nida intonasiyası (!).
- 5Qrammatik əsasda mübtəda adlıq halda işlənir, xəbər isə feli və ya ismi ola bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir