Uzlaşma, idarə, yanaşma
Tabeli əlaqənin üç növü.
Söz birləşmələrindəki tabeli sintaktik əlaqə üç növə bölünür: uzlaşma, idarə və yanaşma. Uzlaşmada asılı söz baş sözlə şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları üzrə uyğunlaşır: mübtəda ilə xəbər arasındakı əlaqə buna ən bariz nümunədir — «Mən gəldim», «Onlar gəliblər» kimi cümlələrdə xəbər mübtədanın şəxsinə və kəmiyyətinə görə dəyişir. İdarədə isə baş söz asılı sözü müəyyən bir hal şəkilçisi ilə tələb edir; asılı söz yalnız həmin halda işlənə bilər: «kitabı oxudu» birləşməsindəki «kitabı» sözü felin tələbi ilə təsirlik haldadır. Yanaşmada asılı söz heç bir şəkilçi qəbul etmir, baş sözə yanaşı durur və mənaca bağlanır: «gözəl gün», «sürətlə qaç» kimi birləşmələrdə asılı söz dəyişməz qalır. Növü müəyyənləşdirərkən əsas sual budur: asılı söz baş sözlə şəxs-kəmiyyətdəmi uyğunlaşır (uzlaşma), xüsusi hal şəkilçisi alıbmı (idarə), yoxsa şəkilçisiz yanaşıbmı (yanaşma)? Məsələn: «Uşaqlar qaçır» — uzlaşma; «meşəyə getdi» — idarə; «tez gəldi» — yanaşma.
Əsas terminlər
| Əlaqə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Uzlaşma | Asılı söz baş sözlə şəxs və kəmiyyət üzrə uyğunlaşır | «Mən gəldim», «Onlar gəliblər» |
| İdarə | Baş söz asılı sözü müəyyən bir hal şəkilçisi ilə tələb edir | «kitabı oxudu», «meşəyə getdi» |
| Yanaşma | Asılı söz şəkilçisiz, dəyişməz formada baş sözə yanaşır | «gözəl gün», «sürətlə qaç» |
| Sual | Cavab «bəli» olarsa | Şəkilçi əlaməti |
|---|---|---|
| Asılı söz baş sözlə şəxs-kəmiyyətdə uyğunlaşırmı? | Uzlaşma | Şəxs və kəmiyyət şəkilçisi |
| Asılı söz xüsusi hal şəkilçisi alıbmı? | İdarə | Hal şəkilçisi (məs. «-ə», «-ı», «-dən») |
| Asılı söz şəkilçisiz yanaşıbmı? | Yanaşma | Heç bir şəkilçi yoxdur |
- 1Baş söz və asılı söz: Baş söz «getdi» felidir, asılı söz «meşəyə»dir.
- 2Şəkilçi: «meşəyə» sözü «-ə» yönlük hal şəkilçisi alıb; fel onu bu halda tələb edir.
- 3Əlaqə: Asılı söz müəyyən hal şəkilçisi aldığı üçün əlaqə idarədir.
- 1Baş söz və asılı söz: Baş söz «gün» ismidir, asılı söz «gözəl» sifətidir.
- 2Şəkilçi: «gözəl» sözündə heç bir hal və ya şəxs şəkilçisi yoxdur; söz dəyişməz qalır.
- 3Əlaqə: Asılı söz şəkilçisiz baş sözə yanaşdığı üçün əlaqə yanaşmadır.
Mübtəda-xəbər əlaqəsini heç vaxt idarə saymayın: bu əlaqə həmişə uzlaşmadır. Xəbər «-dum», «-iniz», «-lar» kimi şəxs-kəmiyyət şəkilçisi alır, hal şəkilçisi yox.
Hal şəkilçisini (məsələn «meşəyə»dəki «-ə», «kitabı»dakı «-ı») yanaşma ilə qarışdırmayın: hal şəkilçisi olan birləşmə idarədir, çünki yanaşmada asılı söz heç bir şəkilçi almır.
Vasitəli tamamlığı (məs. «ona köməklik etdi», «mənə verdi») mübtəda sanıb uzlaşma deməyin: «ona», «mənə» yönlük hal şəkilçisi aldığından əlaqə idarədir.
Şəkilçisiz zərf və sifətləri (məs. «tez gəldi», «sürətlə qaçdı», «yeni ev») yadda saxlayın: asılı söz dəyişmirsə və şəkilçi almırsa, bu yanaşmadır, uzlaşma deyil.
Qaydalar
- 1Uzlaşmada asılı söz baş sözlə şəxs və kəmiyyət kateqoriyaları üzrə uyğunlaşır (mübtəda → xəbər: mən gəldim, siz gəldiniz).
- 2İdarədə baş söz asılı sözü müəyyən bir hal şəkilçisi ilə tələb edir; asılı söz həmin halda durur (oxudu → kitabı, baxdı → ekrana).
- 3Yanaşmada asılı söz heç bir hal və ya şəxs şəkilçisi qəbul etmir, dəyişməz formada baş sözə yanaşır (gözəl gün, sürətlə getdi, yeni kitab).
- 4Bir söz birləşməsindəki əlaqə növünü müəyyənləşdirmək üçün asılı sözün şəkilçi vəziyyətinə və baş sözlə uyğunluğuna bax.
- 5Mübtəda ilə xəbər arasındakı əlaqə həmişə uzlaşmadır; ismi birləşmələrdə idarə və yanaşma, feli birləşmələrdə isə hər üç növ mümkündür.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir