Sintaktik əlaqələr (tabesizlik və tabelilik)
Sözlər arasında tabesiz və tabeli əlaqə.
Azərbaycan dilində sözlər cümlə daxilində bir-biri ilə müxtəlif yollarla bağlanır. Bu bağlantı sintaktik əlaqə adlanır və iki əsas növə bölünür: tabesizlik əlaqəsi və tabelilik əlaqəsi. Tabesizlik əlaqəsində iki söz ya da söz qrupu bir-birinə bərabər hüquqlu şəkildə bağlanır — heç biri digərindən asılı deyil, hər ikisi müstəqil mövqe tutur. Belə əlaqə çox zaman həmcins üzvlər arasında özünü göstərir: sözlər ya sıralanma yolu ilə (vergüllə), ya da tabesizlik bağlayıcıları vasitəsilə (və, ilə, ya, amma, lakin və s.) birləşdirilir. Tabelilik əlaqəsində isə iki sözdən biri əsas (baş), digəri isə asılı (tabe) mövqe tutur; asılı söz əsas sözü tamamlayır, dəqiqləşdirir və ya müəyyənləşdirir. Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma, idarə və yanaşma.
Məsələn: «kitab və dəftər» birləşməsində «kitab» ilə «dəftər» tabesiz əlaqədədir (hər ikisi bərabər), «böyük kitab» birləşməsində isə «böyük» sözü «kitab» sözünə tabeli əlaqə ilə (yanaşma yolu ilə) bağlanır.
Əsas terminlər
| Əlamət | Tabesizlik | Tabelilik |
|---|---|---|
| Üzvlərin statusu | Bərabərhüquqlu, heç biri asılı deyil | Biri əsas (baş), digəri asılı (tabe) |
| İfadə vasitəsi | Tabesizlik bağlayıcıları (və, ilə, ya, lakin, amma, həm…həm) və ya intonasiya | Şəkilçi və ya mənaca bağlanma (uzlaşma, idarə, yanaşma) |
| Harada işlənir | Çox zaman həmcins üzvlər arasında | Söz birləşmələrində (əsas söz – asılı söz) |
| Nümunə | «kitab və dəftər» | «böyük kitab» |
| Növ | Əlamət | Nümunə |
|---|---|---|
| Uzlaşma | Asılı söz şəxs və kəmiyyət cəhətdən uyğunlaşır | «mənim kitabım» |
| İdarə | Asılı söz əsas sözün tələbi ilə hal şəkilçisi alır | «atanın evi», «kitaba baxmaq» |
| Yanaşma | Asılı söz heç bir şəkilçi almadan mənaca bağlanır | «qırmızı gül», «sürətlə qaçmaq» |
- 1Əsas və asılı sözü tap: Əsas söz «izahı», asılı söz «müəllimin»; «müəllimin» «izahı» sözünü dəqiqləşdirir, deməli tabelilik əlaqəsidir.
- 2Şəkilçiyə bax: «Müəllimin» sözü əsas sözün tələbi ilə yiyəlik hal şəkilçisi («-in») almışdır.
- 3Nəticə: Hal şəkilçisi olduğu üçün bu, idarə əlaqəsidir (uzlaşma və ya yanaşma deyil).
- 1Asılılığı yoxla: «Qırmızı» sözü «gül»ə tabedir, bərabər deyil; deməli tabelilik əlaqəsidir, tabesizlik deyil.
- 2Şəkilçiyə bax: «Qırmızı» heç bir hal şəkilçisi qəbul etməyib və şəxs/kəmiyyət cəhətdən uyğunlaşmır.
- 3Nəticə: Sifət isimə şəkilçisiz, yalnız mənaca bağlandığı üçün bu, yanaşma əlaqəsidir.
İdarə, uzlaşma və yanaşma tabelilik əlaqəsinin növləridir, müstəqil sintaktik əlaqə deyil. «Ana və ata» kimi bərabər üzvləri «idarə» və ya «uzlaşma» adlandırmayın — onlar tabesizlik əlaqəsindədir.
Növü ayırd etmək üçün asılı sözün şəkilçisinə baxın: hal şəkilçisi varsa idarə (məsələn «atanın evi», «məktəbə getmək»), şəxs/kəmiyyət uyğunluğu varsa uzlaşma («mənim kitabım»), heç bir şəkilçi yoxdursa yanaşma («qırmızı gül»).
Azərbaycan dilində sifət, say və feli sifət isimə uzlaşma yox, yanaşma əlaqəsi ilə bağlanır (sözlər kəmiyyətə görə dəyişmir): «hündür bina», «iki dostum», «təzə tikilmiş bina» — hamısı yanaşmadır.
«Lakin», «amma», «ya…ya», «həm…həm» tabesizlik bağlayıcılarıdır, tabelilik deyil. «Ki» isə tabesizlik bağlayıcısı deyil. Bağlayıcının mənasını da qarışdırmayın: «lakin», «amma» ziddiyyət, «ya…ya» seçim bildirir.
Qaydalar
- 1Tabesizlik əlaqəsində hər iki söz (ya söz qrupu) bərabər hüquqludur, heç biri digərindən asılı deyil; bu əlaqə adətən həmcins üzvlər arasında olur.
- 2Tabelilik əlaqəsində bir söz əsas (baş), digəri isə asılı (tabe) mövqe tutur; asılı söz əsas sözü dəqiqləşdirir.
- 3Tabesizlik əlaqəsi tabesizlik bağlayıcıları (və, ilə, ya, lakin, amma, həm…həm, ya…ya) vasitəsilə və ya intonasiya ilə ifadə olunur.
- 4Tabelilik əlaqəsinin üç növü var: uzlaşma (asılı söz əsas sözlə şəxs, kəmiyyət cəhətdən uyğunlaşır), idarə (asılı söz əsas sözün tələbi ilə müəyyən hal şəkilçisi alır), yanaşma (asılı söz əsas sözə heç bir şəkilçi almadan, yalnız mənaca bağlanır).
- 5Sözlərin hansı əlaqədə olduğunu müəyyənləşdirmək üçün yoxlama sualı verin: əgər hər iki sözdən «hansı biri asılıdır?» sualı cavabsız qalırsa — tabesizlik; biri digərindən asılıdırsa — tabelilik əlaqəsidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir