Təyini söz birləşmələri (I, II, III növ)
Mənsubiyyət şəkilçilərinə görə üç növ.
Azərbaycan dilindəki ismi söz birləşmələrinin xüsusi növü olan təyini söz birləşmələri asılı tərəfin (təyinin) əsas tərəflə (isimlə) əlaqəsinin xarakterinə görə üç növə bölünür. I növ təyini söz birləşməsində hər iki tərəf şəkilçisizdir: asılı tərəf isim, sifət, say və ya digər söz növündən ola bilər, lakin nə asılı tərəf mənsubiyyət, nə də əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir (məsələn: dəmir qapı, daş ev, beş kitab). III növdə isə asılı tərəf yiyəlik hal şəkilçisi (-ın/-in/-un/-ün/-nın/-nin/-nun/-nün) qəbul edir, əsas tərəf isə həmin şəxsə uyğun mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır: şəhər-in küçə-si, uşaq-ın kitab-ı, ana-nın əli. II növdə yalnız əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi alır, asılı tərəf isə şəkilçisiz qalır: bağ-ın qapı-sı yox, bağ qapısı; yəni asılı tərəf sıfır yiyəlik formasında durur, əsas tərəf isə III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir.
Məsələn: «sinif otağı» — asılı tərəf «sinif» şəkilçisizdir, «otağı» isə -ı mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır, deməli bu II növ təyini söz birləşməsidir.
Əsas terminlər
| Növ | Şəkilçi (I tərəf / II tərəf) | Nümunə |
|---|---|---|
| I növ | I tərəf: şəkilçisiz / II tərəf: şəkilçisiz | «dəmir qapı», «daş ev», «beş kitab» |
| II növ | I tərəf: şəkilçisiz / II tərəf: III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi | «sinif otağı», «bağ qapısı» |
| III növ | I tərəf: yiyəlik (-ın/-in/-un/-ün/-nın/-nin/-nun/-nün) / II tərəf: mənsubiyyət şəkilçisi | «şəhərin küçəsi», «uşağın kitabı», «ananın əli» |
| Birləşmə | Asılı tərəfdə yiyəlik şəkilçisi? | Növ |
|---|---|---|
| «məktəb həyəti» | Yox (şəkilçisiz) | II növ |
| «məktəbin həyəti» | Var (-in) | III növ |
| «çay sahili» | Yox (şəkilçisiz) | II növ |
| «çayın sahili» | Var (-ın) | III növ |
- 1Asılı tərəf: «sinif» — heç bir şəkilçi almır, yiyəlik şəkilçisi yoxdur.
- 2Əsas tərəf: «otağı» — -ı III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır.
- 3II növ: Yalnız əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi alır, asılı tərəf şəkilçisizdir — deməli bu II növ təyini söz birləşməsidir.
- 1Asılı tərəf: «şəhərin» — -in yiyəlik hal şəkilçisi daşıyır.
- 2Əsas tərəf: «küçəsi» — -si mənsubiyyət şəkilçisi daşıyır.
- 3III növ: Asılı tərəf yiyəlik, əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi alır — hər iki tərəf şəkilçili olduğundan bu III növ təyini söz birləşməsidir.
II və III növü qarışdırmayın: hər ikisində əsas tərəf mənsubiyyət şəkilçisi alır, fərq yalnız asılı tərəfdədir. Asılı tərəfdə yiyəlik şəkilçisi (-ın/-in/-un/-ün) varsa III növ, yoxdursa II növdür: «şəhərin küçəsi» (III) — «şəhər küçəsi» (II).
Əsas tərəfdə mənsubiyyət şəkilçisi olan birləşməni səhvən I növ saymayın. I növdə əsas tərəf şəkilçisizdir; «sinif otağı», «bağ qapısı» kimi birləşmələrdə «otağı», «qapısı» mənsubiyyət şəkilçisi daşıdığından bunlar I növ deyil, II növdür.
Asılı tərəf sifət və ya say olanda da I növü atlamayın: I növdə asılı tərəf mütləq isim olmaq məcburiyyətində deyil. «gözəl qız», «beş kitab» kimi birləşmələr hər iki tərəfi şəkilçisiz olduğundan I növdür.
Əsas tərəfdəki hər şəkilçini mənsubiyyət sanmayın: «taxta körpüdən» sözündə -dən hal şəkilçisidir, mənsubiyyət deyil — «taxta körpü» hər iki tərəfi şəkilçisiz I növ birləşmədir. Yalnız mənsubiyyət şəkilçisi II/III növ əlamətidir.
Qaydalar
- 1I növdə hər iki tərəf şəkilçisizdir: asılı tərəf + əsas tərəf (dəmir qapı, daş körpü).
- 2III növdə asılı tərəf -ın/-in/-un/-ün yiyəlik şəkilçisi, əsas tərəf isə uyğun mənsubiyyət şəkilçisi alır (şəhərin küçəsi).
- 3II növdə yalnız əsas tərəf III şəxs mənsubiyyət şəkilçisi qəbul edir, asılı tərəf şəkilçisizdir (sinif otağı, bağ qapısı).
- 4II və III növü fərqləndirmək üçün asılı tərəfdə yiyəlik şəkilçisinin olub-olmadığına baxmaq lazımdır.
- 5I növdə asılı tərəf ən çox sifət, say, isim və s. olur; əsas tərəfdə heç bir mənsubiyyət şəkilçisi yoxdur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir