İsmi və feli birləşmələr
Əsas sözün nitq hissəsinə görə birləşmə növləri.
Söz birləşməsi iki və ya daha artıq sözün məna və qrammatik cəhətdən birləşməsindən əmələ gəlir; birləşmənin ən mühüm göstəricisi əsas sözdür. Əsas sözün hansı nitq hissəsinə məxsus olmasına görə söz birləşmələri iki böyük qrupa bölünür: ismi birləşmə və feli birləşmə. İsmi birləşmədə əsas söz isim, sifət, say, əvəzlik, zərf və ya modal söz rolunu oynayır; yəni əsas söz isim xarakteri daşıyır (mübtəda, tamamlıq, xəbər kimi işlənə bilir). Feli birləşmədə isə əsas söz feldir — feilin bütün formaları (məsdər, feli sifət, feli bağlama, şəxsli fel) əsas söz kimi çıxış edə bilər. Asılı söz isə hər iki halda əsas sözü tamamlayan, ona bağlı olan sözdür. Birləşmənin növünü müəyyən etmək üçün «əsas söz hansı nitq hissəsidir?» sualını vermək kifayətdir.
Məsələn: «dəftərin üzü» — əsas söz «üz» (isim), deməli ismi birləşmədir; «dərsi oxumaq» — əsas söz «oxumaq» (məsdər, fel), deməli feli birləşmədir.
Əsas terminlər
| Əlamət | İsmi birləşmə | Feli birləşmə |
|---|---|---|
| Əsas tərəf hansı nitq hissəsidir | isim, sifət, say, əvəzlik, zərf | fel (məsdər, feli sifət, feli bağlama, şəxsli fel) |
| Əsas sözün xarakteri | isim xarakteri daşıyır | fel xarakteri daşıyır |
| Nümunə | «gözəl bağ», «dağların zirvəsi» | «dərs oxumaq», «sürətlə qaçmaq» |
| Birləşmə | Əsas söz | Növ |
|---|---|---|
| böyük ev | ev (isim) | ismi birləşmə |
| çox yorğun | yorğun (sifət) | ismi birləşmə |
| üç kitab | kitab (isim) | ismi birləşmə |
| kitab almaq | almaq (fel) | feli birləşmə |
| tez gedərək | gedərək (feli bağlama) | feli birləşmə |
| oxuduğu kitab | kitab (isim) | ismi birləşmə |
- 1Əsas sözü tap: «Maraqlı oxumaq» birləşməsində «maraqlı» asılı söz, «oxumaq» isə əsas sözdür.
- 2Əsas sözün nitq hissəsini soruş: «Oxumaq hansı nitq hissəsidir?» — «oxumaq» məsdərdir, yəni feldir.
- 3Növü müəyyən et: Əsas söz fel olduğuna görə birləşmə feli birləşmədir.
- 1Əsas sözü tap: «Oxuduğu» feli sifətdir və «kitab»a tabe olan asılı sözdür; əsas söz «kitab»dır.
- 2Əsas sözün nitq hissəsini soruş: «Kitab hansı nitq hissəsidir?» — «kitab» isimdir.
- 3Növü müəyyən et: Əsas söz isim olduğuna görə, «oxuduğu» fel kökündən gəlsə də, birləşmə ismi birləşmədir.
Birləşmənin növünü asılı sözə görə yox, ƏSAS sözə görə müəyyən et. «Üç kitab»da «kitab» (isim) əsas söz olduğu üçün ismi birləşmədir, «üç» sayına baxma.
Feli sifət («oxuduğu», «gördüyü», «sürən») fel kökündən gəlir, lakin asılı söz kimi işlənəndə birləşmə ismi olur: «gördüyü işlər» — əsas söz «işlər» (isim) → ismi birləşmə.
Əsas söz birləşmənin özü ola bilməz. «Dərs oxumaq»ın əsas sözü «dərs oxumaq» deyil, «oxumaq»dır — birləşmənin içindəki əsas sözü seçməyi unutma.
«Qarışıq növlü», «ikili» və ya «xüsusi» birləşmə kateqoriyası yoxdur: birləşmə ya ismi, ya da felidir; bir birləşmə eyni anda həm ismi, həm feli ola bilməz.
Qaydalar
- 1Söz birləşməsinin növü əsas sözün nitq hissəsinə görə müəyyən edilir, asılı sözə görə yox.
- 2İsmi birləşmədə əsas söz isim, sifət, say, əvəzlik və ya zərf olur: «gözəl mənzərə» (əsas söz — isim), «çox gözəl» (əsas söz — sifət).
- 3Feli birləşmədə əsas söz feldir: məsdər, feli sifət, feli bağlama və ya şəxsli fel bu rolu oynaya bilər.
- 4Asılı söz əsas sözə sual verir; əsas söz isə birləşmənin növünü müəyyən edir.
- 5Bir birləşmə həm ismi, həm feli ola bilməz: «oxuduğu kitab» — əsas söz «kitab» (isim) → ismi birləşmə; «kitab oxumaq» — əsas söz «oxumaq» (fel) → feli birləşmə.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir