Söz birləşməsi anlayışı
Söz birləşməsi, əsas və asılı söz.
Söz birləşməsi iki və ya daha çox müstəqil sözün qrammatik cəhətdən birləşməsindən yaranan sintaktik vahiddir. Söz birləşməsində iki tərəf olur: əsas söz (baş tərəf) — mənası müstəqil olan, sualı verən tərəf; asılı söz (tabe tərəf) — əsas sözə qrammatik cəhətdən bağlanan və əsas sözün sualına cavab verən tərəf. Söz birləşməsini tək sözdən fərqləndirmək üçün yadda saxlamaq lazımdır ki, birləşmə ən azı iki müstəqil sözdən ibarət olmalıdır; «kitab», «gözəl», «oxu» tək sözdür, «maraqlı kitab» isə söz birləşməsidir. Söz birləşməsini cümlədən ayıran ən mühüm əlamət isə məzmun bütövlüyüdür: cümlə mübtəda–xəbər əlaqəsi əsasında qurulur və bir fikri tam ifadə edir, söz birləşməsi isə tam fikir bildirmir, yalnız əşya, əlamət və ya hərəkəti daha dəqiq adlandırır.
Məsələn: «sürətli qatar» — söz birləşməsidir (tam fikir yoxdur); «Qatar sürətlə gedir» — cümlədir (tam fikir var, xəbər mövcuddur).
Əsas terminlər
| Əlamət | Söz birləşməsi | Cümlə |
|---|---|---|
| Fikir bütövlüyü | Tam fikir bildirmir | Tam fikir bildirir |
| Xəbər | Xəbəri olmur | Mütləq xəbəri olur |
| Quruluş əsası | Tərəflər sual–cavab əlaqəsi ilə bağlanır | Mübtəda–xəbər əlaqəsi əsasında qurulur |
| Söz sayı | Ən azı iki müstəqil söz | Mübtəda və xəbər ola bilən üzvlər |
| Tərəf | Rolu | Sual |
|---|---|---|
| Əsas söz (baş tərəf) | Mənası müstəqil olur, sualı verir | Sualı verir |
| Asılı söz (tabe tərəf) | Əsas sözə qrammatik bağlanır | Sualına cavab verir (hansı?, kimin?, necə?, hara?) |
- 1Sözləri ayır: Birləşmə iki müstəqil sözdən ibarətdir: «maraqlı» və «kitab».
- 2Əsas sözü tap: Mənası müstəqil olan və sualı verən söz «kitab»dır — bu, əsas (baş) tərəfdir.
- 3Asılı sözü tap: «Maraqlı» əsas sözə «hansı?» sualı ilə bağlanır və cavab verir — bu, asılı (tabe) tərəfdir.
- 1Sözləri ayır: Birləşmə üç müstəqil sözdən ibarətdir: «soyuq», «qış», «gün».
- 2Əsas sözü tap: Əsas mənaya malik söz «gün»dür — bu, baş tərəfdir.
- 3Asılı sözləri tap: İki asılı söz var: «soyuq» və «qış»; hər ikisi əsas sözə «hansı?» sualı ilə bağlanır.
- 4Cümlə deyil: Söz sayının çoxluğu birləşməni cümləyə çevirmir: mübtəda–xəbər əlaqəsi yoxdur, tam fikir bildirmir.
Tək sözü söz birləşməsi saymayın: «kitab», «alma», «oxumaq» bir leksik vahiddir; birləşmə üçün ən azı iki müstəqil söz lazımdır.
Mübtəda–xəbər cütünü söz birləşməsi sanmayın: «şagird oxuyur», «o oxudu» kimi cütlər cümlə əlaqəsidir, söz birləşməsi deyil; sualı həmişə əsas söz verir, asılı söz cavab verir.
Söz sayının çoxluğu birləşməni cümləyə çevirmir: üç-dörd sözlü genişlənmiş birləşmələrdə də cümlə yalnız mübtəda–xəbər əlaqəsi olduqda yaranır.
Asılı sözü onun sualına görə tanıyın: «hansı?» əlamət (sifət, feli sifət) üçün, «kimin?» mənsubiyyət (yiyəlik) üçün, «necə?» və «hara?» zərf üçündür; şəkilçi qəbul etmiş söz (məsələn «anasının») də asılı söz ola bilər.
Qaydalar
- 1Söz birləşməsi ən azı iki müstəqil sözün qrammatik əlaqə əsasında birləşməsindən yaranır.
- 2Söz birləşməsinin iki tərəfi var: əsas söz (baş tərəf) və asılı söz (tabe tərəf); asılı söz əsas sözün sualına cavab verir.
- 3Söz birləşməsi tək sözdən fərqlənir: tək söz yalnız bir leksik vahiddir, söz birləşməsi isə bir neçə müstəqil sözdən ibarətdir.
- 4Söz birləşməsi cümlədən fərqlənir: cümlə tam fikir bildirir və mütləq xəbəri olur; söz birləşməsi isə tam fikir bildirmir.
- 5Söz birləşməsini müəyyən etmək üçün tərəflər arasında sual–cavab əlaqəsini yoxlamaq lazımdır: asılı söz əsas sözə sual verir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir