Ədəbiyyat nəzəriyyəsi: bədii təsvir və ifadə vasitələri
Epitet, təşbeh, metafora, mübaliğə, litota.
Bədii təsvir və ifadə vasitələri sözün öz həqiqi (əsl) mənasında deyil, məcazi mənada işlədilməsi nəticəsində yaranır və əsərin obrazlılığını, təsir gücünü artırır. Epitet bədii təyindir, yəni əşyanın əlamətini canlı, məcazi şəkildə bildirən təyinedici sözdür: «şirin söz», «qızıl payız», «lalə yanaqlar». Təşbeh (bənzətmə) bir əşyanın və ya hadisənin əlamətcə başqasına bənzədilməsidir; onun dörd ünsürü var: bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoşması («kimi», «tək») və bənzətmə əlaməti — məsələn, «Pəri kimi gözəl qız» cümləsində qız bənzəyən, pəri bənzədilən, «kimi» bənzətmə qoşması, gözəllik isə bənzətmə əlamətidir. Metafora gizli bənzətmədir; burada bənzətmə qoşması işlədilmir, sözün mənası başqa əşyaya köçürülür, məsələn yarpaqların pıçıltısı və ya dağların başı. Mübaliğə hər hansı əlamət, hadisə və ya hissin həddindən artıq böyüdülməsi, şişirdilməsidir («göz yaşından dərya oldu»). Litota isə bunun əksidir — əlamətin və ya əşyanın həddindən artıq kiçildilməsidir («iynə boyda», «bir damla su»). Bu vasitələr şairə və yazıçıya fikri daha tə'sirli, gözəl və yaddaqalan etməyə kömək edir.
Əsas terminlər
| Bədii vasitə | İzah | Nümunə |
|---|---|---|
| Epitet | Əlaməti məcazi şəkildə bildirən bədii təyin | «qızıl payız» |
| Təşbeh | Bir əşyanın başqasına bənzətmə qoşması ilə bənzədilməsi | «Pəri kimi gözəl qız» |
| Metafora | Bənzətmə qoşmasız mənanın başqa əşyaya köçürülməsi | «Buludlar ağlayır» |
| Mübaliğə | Əlamətin həddindən artıq böyüdülməsi, şişirdilməsi | «Göz yaşından dərya oldu» |
| Litota | Əlamətin həddindən artıq kiçildilməsi | «İynə boyda uşaq» |
| Əlamət | Təşbeh | Metafora |
|---|---|---|
| Bənzətmə qoşması | İşlədilir («kimi», «tək») | İşlədilmir |
| Bənzətmə növü | Açıq bənzətmə | Gizli bənzətmə |
| Nümunə | «Aslan kimi cəsur oğlan» | «Yarpaqlar pıçıldaşırdı» |
- 1Bənzəyən: iradə — bənzədilən əsl əşya.
- 2Bənzədilən: polad — iradənin bənzədildiyi əşya.
- 3Bənzətmə qoşması: «kimi» — bənzətməni bildirən qoşma.
- 4Bənzətmə əlaməti: möhkəmlik — iki əşyanı birləşdirən ortaq əlamət.
- 1Litota: «Sərçə boyda ev» — əşya həddindən artıq kiçildilib, ona görə litotadır.
- 2Mübaliğə: «Göylərə baş çəkən dağ» — əlamət həddindən artıq böyüdülüb, ona görə mübaliğədir.
- 3Metafora: «Yarpaqlar pıçıldaşırdı» — insana aid əlamət (pıçıldamaq) bənzətmə qoşmasız yarpaqlara köçürülüb, ona görə metaforadır.
Təşbeh ilə metaforanı qarışdırma: təşbehdə bənzətmə qoşması («kimi», «tək») olur, metaforada isə bu qoşma işlədilmir, məna gizli şəkildə köçürülür. «Pəri kimi gözəl qız» təşbeh, «Buludlar ağlayır» metaforadır.
Mübaliğə ilə litotanı tərsinə salma: mübaliğə böyütmə (şişirtmə), litota isə kiçiltmədir. «Göz yaşından dərya oldu» mübaliğə, «iynə boyda uşaq» litotadır.
İfadədə «kimi» və ya «tək» qoşması varsa, bu epitet yox, təşbehdir. «şirin söz» epitetdir (qoşma yoxdur), «aslan kimi cəsur» isə təşbehdir.
Təşbehdə ünsürləri ayırarkən bənzəyən (əsl əşya) ilə bənzədiləni (oxşadılan əşya) səhv salma: «Aslan kimi cəsur oğlan»da oğlan bənzəyən, aslan bənzədilən, cəsurluq isə bənzətmə əlamətidir.
Qaydalar
- 1Bədii təsvir və ifadə vasitələri sözün məcazi mənada işlədilməsi ilə yaranır.
- 2Epitet — əşyanın əlamətini məcazi şəkildə bildirən bədii təyindir (məs. «şirin söz», «qızıl payız»).
- 3Təşbeh (bənzətmə) bir şeyin başqasına bənzədilməsidir və 4 ünsürü var: bənzəyən, bənzədilən, bənzətmə qoşması («kimi/tək»), bənzətmə əlaməti.
- 4Metafora — gizli bənzətmədir; bənzətmə qoşması işlədilmədən sözün mənası başqa əşyaya köçürülür.
- 5Mübaliğə şişirtmə (böyütmə), litota isə kiçiltmədir; bunlar bir-birinin əksidir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir