Ədəbiyyat nəzəriyyəsi: ədəbi növ və janrlar
Epik, lirik, dramatik növ və janrları.
Bədii ədəbiyyat üç böyük ədəbi növə bölünür: epik, lirik və dramatik növ. Epik növdə hadisələr nağıl edilir, danışılır; ona əfsanə, nağıl, dastan, təmsil, hekayə, povest və roman kimi janrlar daxildir. Lirik növdə insanın hiss, duyğu və düşüncələri tərənnüm olunur; onun janrları bayatı, qoşma, gəraylı, qəzəl və ümumiyyətlə şeirdir. Dramatik növ səhnə üçün, yəni teatrda tamaşaya qoyulmaq üçün yazılır və onun başlıca janrları dram, komediya və faciədir. Hər bir bədii əsərdə əsas anlayışlar – mövzu (əsərdə bəhs olunan həyat hadisəsi), ideya (yazıçının çatdırmaq istədiyi əsas fikir) və süjet (hadisələrin ardıcıllığı) mühüm yer tutur. Əsərdəki insan və ya canlandırılmış varlıq obraz (surət) adlanır; hadisələrin danışılması təhkiyə, hiss-həyəcanın ifadəsi isə tərənnüm sayılır. Təbiət mənzərələrinin təsviri peyzaj (təbiət surəti), insanın zahiri görkəminin təsviri isə portret adlanır. Hər janrı düzgün ədəbi növə aid etmək ədəbiyyat nəzəriyyəsinin əsas bacarıqlarındandır.
Əsas terminlər
| Ədəbi növ | Janrlar |
|---|---|
| Epik | əfsanə, nağıl, dastan, təmsil, hekayə, povest, roman |
| Lirik | bayatı, qoşma, gəraylı, şeir, qəzəl |
| Dramatik | dram, komediya, faciə |
| Ədəbi növ | Əsas xüsusiyyət |
|---|---|
| Epik | hadisələr nağıl edilir, danışılır |
| Lirik | insanın hiss, duyğu və düşüncələri tərənnüm olunur |
| Dramatik | səhnə üçün, teatrda tamaşaya qoyulmaq üçün yazılır |
- 1Əsərə bax: Şair təbiət gözəlliyindən duyduğu sevinci, daxili hisslərini qoşma ilə ifadə edir.
- 2Sual ver: Burada hadisə danışılır, yoxsa hiss tərənnüm olunur? Hadisə yox, hiss və duyğu ifadə olunur.
- 3Nəticə: Qoşma lirik növə aiddir, çünki şairin hiss və duyğuları tərənnüm olunur; qoşma müstəqil növ deyil, lirik növün janrıdır.
- 1Əsərə bax: Səhnədə aktyorlar tərəfindən oynanılan, gülüş doğuran, cəmiyyətdəki nöqsanları lağa qoyan əsər verilib.
- 2Növü müəyyən et: Əsər səhnə üçün yazılıb və oynanılır; deməli, dramatik növə aiddir.
- 3Janrı müəyyən et: Gülüş doğuran, nöqsanları lağa qoyan səhnə əsəri komediyadır; yəni dramatik növün komediya janrıdır.
Təmsil hadisə danışsa da, çox vaxt heyvan obrazları ilə nəsihət versə də, lirik və ya dramatik deyil — o, epik növə aiddir.
Faciə, dram və komediya lirik və ya epik deyil, dramatik növün janrlarıdır, çünki səhnə üçün yazılır.
Qoşma, bayatı, gəraylı və qəzəl epik və ya dramatik deyil, lirik janrlardır; onlarda hadisə danışılmır, hiss tərənnüm olunur.
Mövzunu süjet və ideya ilə qarışdırma: mövzu əsərdə bəhs olunan həyat hadisəsidir, süjet hadisələrin ardıcıllığı, ideya isə yazıçının çatdırmaq istədiyi əsas fikirdir.
Qaydalar
- 1Üç ədəbi növ var: epik (hadisə danışılır), lirik (hiss-duyğu tərənnüm olunur), dramatik (səhnə üçün yazılır).
- 2Epik janrlar: əfsanə, nağıl, dastan, təmsil, hekayə, povest, roman. Lirik janrlar: bayatı, qoşma, gəraylı, şeir, qəzəl. Dramatik janrlar: dram, komediya, faciə.
- 3Mövzu – əsərdə bəhs olunan həyat hadisəsi; ideya – yazıçının əsas fikri; süjet – hadisələrin ardıcıllığı.
- 4Obraz (surət) – əsərdəki insan və ya canlandırılmış varlıq; təhkiyə – hadisənin danışılması; tərənnüm – hiss-həyəcanın ifadəsi.
- 5Peyzaj – təbiət mənzərəsinin təsviri; portret – insanın zahiri görkəminin təsviri.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir