Giriş. Kimya nəyi öyrənir?
Kimyanın nə öyrəndiyi, əlkimyadan müasir elmə qədər inkişafı və kimyaçının işi ilə tanışlıq.
Kimya maddələrin xassələrini, tərkibini, quruluşunu, çevrilmə proseslərini və bu zaman baş verən dəyişiklikləri öyrənən elmdir. "Kimya" sözü ərəb mənşəli "əlkimya"dan yaranıb; misdən qızıl almağa çalışan əlkimyaçılar ilk kəşfləri etmişlər. Təxminən 2500-2600 il əvvəl yunan filosofları maddənin hava, su, od və torpaqdan ibarət olduğunu düşünürdü, Demokrit isə maddənin bölünməz "atom" zərrəciyindən əmələ gəldiyini irəli sürürdü. VIII əsr alimi Cabir ibn Həyyan (Qərbdə Qeber adlanır) distillə və kristallaşdırma metodlarından istifadə etmiş, metal və spirt anlayışlarını tərif etmişdir. Kimya XVI-XVII əsrlərdə müstəqil elm kimi formalaşdı, XVIII əsrdə Con Dalton atom-molekul təlimini irəli sürdü. Sonrakı dövrlərdə Lomonosov, Lavuazye, Avoqadro, Berselius, Völer, Mendeleyev kimi alimlər elmə mühüm töhfələr verdilər. Kimyaçılar tədqiqatlarını elmi metodla — müşahidə, fərziyyə, təcrübə, paylaşma ardıcıllığı ilə — aparırlar; bu ardıcıllığı Mendeleyevin dövri cədvəli kəşfində izləmək olar. Penisillin və radioaktivliyin kəşfi isə elmi metod izlənmədən təsadüfən baş vermişdir. Kəşflərin sistemləşdirilməsi ilə IUPAC məşğul olur. Nobel mükafatlı kimyaçılara Küri, Semyonov və Səncər, Azərbaycan alimlərindən isə Məmmədəliyev, Məmmədov və Nağıyev misal göstərilə bilər. Kimya öyrənmək kimya müəllimi, kimyaçı-mühəndis, elmi tədqiqatçı və kimyaçı-texnoloq sahələrində mütəxəssis olmağa kömək edir.
Əsas terminlər
- 11-ci addım: Müşahidə — D.Mendeleyev və dövrünün digər alimləri elementlərin xassələri arasındakı dövriliyi müşahidə edirdi.
- 22-ci addım: Fərziyyə — Mendeleyev elementləri hansı şəkildə sistemləşdirəcəyi barədə fərziyyə irəli sürdü.
- 33-cü addım: Təcrübə — O, özünün və digər alimlərin təcrübə nəticələrini toplayaraq elementlərin atom kütlələri və xassələri arasındakı əlaqəni müəyyən etdi.
- 44-cü addım: Paylaşma — Təsdiqini tapmış fərziyyəni, yəni dövri cədvəli, digər alimlərlə bölüşdü; vaxt keçdikcə dövri cədvəl daha da təkmilləşdirildi.
- 11-ci addım: Müşahidə — Həkim xəstəliyin əlamətləri ilə tanış olur, kimyaçı isə maddələri və hadisələri müşahidə edir.
- 22-ci addım: Təcrübə — Həkim analiz və müayinələr keçirir, kimyaçı isə planlaşdırdığı təcrübəni aparır.
- 33-cü addım: Nəticə — Hər ikisi əldə olunan məlumatları sistemləşdirərək nəticəyə gəlir: həkim diaqnoz qoyur, kimyaçı isə fərziyyəsini təsdiqləyir və ya rədd edir.
"Mol" anlayışı və "maddə kütləsinin saxlanılması qanunu" bu dərsdə yalnız tarixi ad kimi çəkilir — onların məzmununu bu mövzudan gözləməyin.
Cabir ibn Həyyanı Qərbdəki "Qeber" adı ilə qarışdırmayın — bu, eyni şəxsin latın dilinə çevrilmiş adıdır.
Elmi metodun dörd mərhələsini (müşahidə, fərziyyə, təcrübə, paylaşma) ardıcıllıqla yadda saxlayın — suallar bu ardıcıllığı qarışdıra bilər.
Alimlərin adlarını onların əsas töhfəsi ilə əşləşdirərək öyrənin: məsələn, Dalton — atom-molekul təlimi, Mendeleyev — dövri cədvəl, Avoqadro — mol anlayışının təməli.
Qaydalar
- 1Kimya maddələrin xassələrini, tərkibini, quruluşunu, çevrilmə proseslərini və bu zaman baş verən dəyişiklikləri öyrənən elmdir.
- 2"Kimya" sözü ərəb mənşəli "əlkimya" sözündən yaranıb.
- 3Demokrit maddənin bölünməz "atom" zərrəciklərindən ibarət olduğunu irəli sürüb.
- 4Cabir ibn Həyyan Qərbdə Qeber adı ilə tanınır; o, distillə və kristallaşdırma metodlarından istifadə edib, metal və spirt anlayışlarını tərif edib.
- 5Con Dalton XVIII əsrdə atom-molekul təlimini irəli sürüb.
- 6Elmi metodun ardıcıllığı belədir: müşahidə → fərziyyə → təcrübə → paylaşma.
- 7Penisillin və radioaktivliyin kəşfi elmi metod izlənmədən, təsadüfən baş verib.
- 8IUPAC kimyəvi maddələrin adlandırılması və terminlərin tərifi ilə məşğul olur.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10-dək sual seçilir