Biomüxtəliflik. Nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsində olan fauna
Qırmızı Kitab, xüsusi qorunan təbiət əraziləri.
Biomüxtəliflik — Yer kürəsində mövcud olan bütün canlı orqanizmlərin növ, genetik və ekosistem səviyyəsində müxtəlifliyidir. Növ müxtəlifliyi müəyyən bir ərazidəki canlı növlərinin sayını, genetik müxtəliflik isə eyni növ daxilində fərdlər arasındakı irsi fərqləri əhatə edir. Ekosistem müxtəlifliyi isə meşə, çəmən, bataqlıq, göl, dəniz kimi müxtəlif yaşayış mühitlərinin müxtəlifliyini bildirir. Biomüxtəlifliyin azalmasının əsas səbəbləri bunlardır: yaşayış mühitlərinin dağıdılması (meşə qırılması, bataqlıqların qurudulması), ətraf mühitin çirklənməsi, həddindən artıq ovlama və brakonyerlik, iqlim dəyişikliyi, yad (invaziv) növlərin yeni ərazilərə gətirilməsi. Azərbaycanda nəsli kəsilmək təhlükəsində olan məməlilər sırasına cüyür, Qafqaz maralı, bəbir, muflon, qonur ayı, Xəzər suitisi daxildir. Qırmızı Kitab — nadir və nəsli kəsilmək təhlükəsində olan növlərin rəsmi siyahısıdır; bu kitaba düşən növlər xüsusi mühafizə olunur. Xüsusi qorunan təbiət ərazilərinə qoruqlar (tam mühafizə, təsərrüfat fəaliyyəti qadağandır), milli parklar (məhdud fəaliyyətə icazə verilir) və yasaqlıqlar (müəyyən növlərin qorunduğu ərazilər) daxildir. Qoruma tədbirləri: brakonyerliyə qarşı ciddi mübarizə, reintroduksiya (nəsli kəsilmiş növlərin yenidən təbiətə qaytarılması), ətraf mühitin monitorinqi. Ümumi səhv biomüxtəlifliyi yalnız heyvan növlərinin sayı kimi başa düşməkdir — biomüxtəliflik bitkiləri, göbələkləri, mikroorqanizmləri də əhatə edir.
Məsələn: Azərbaycanda Xəzər suitilərinin sayının azalması həm brakonyerlik, həm də Xəzər dənizinin çirklənməsi kimi bir neçə amillə bağlıdır.
Əsas terminlər
| Ərazi növü | Mühafizə rejimi | Təsərrüfat fəaliyyəti |
|---|---|---|
| Qoruqlar | Tam mühafizə | Qadağandır |
| Milli parklar | Qismən mühafizə | Məhdud fəaliyyətə icazə verilir |
| Yasaqlıqlar | Müəyyən növlər qorunur | Müəyyən növlər üzrə məhdudiyyət |
Azərbaycanda xüsusi qorunan təbiət ərazilərinin üç əsas növü və onların mühafizə rejimləri
- 1Problem: Azərbaycanda Xəzər suitisi nəsli kəsilmək təhlükəsində olan məməlilərdəndir və Qırmızı Kitaba daxil edilmişdir.
- 2Səbəblər: Xəzər suitilərinin sayının azalması eyni vaxtda bir neçə amillə bağlıdır: brakonyerlik (qanunsuz ov) və Xəzər dənizinin çirklənməsi.
- 3Nəticə: Bu misal göstərir ki, bir növün təhlükə altına düşməsi çox vaxt tək bir səbəblə deyil, bir neçə amilin birlikdə təsiri ilə baş verir.
Şagirdlər çox vaxt biomüxtəlifliyi yalnız heyvan növlərinin sayı kimi başa düşürlər. Əslində biomüxtəliflik bitkiləri, göbələkləri, bakteriyaları və digər mikroorqanizmləri də əhatə edir.
Yad (invaziv) növlər yeni ərazilərə düşdükdə yerli növləri sıxışdıra bilər. Bu, biomüxtəlifliyin azalmasının əsas səbəblərindən biridir və çox vaxt diqqətdən kənarda qalır.
Qaydalar
- 1Biomüxtəliflik üç səviyyədə öyrənilir: növ müxtəlifliyi, genetik müxtəliflik və ekosistem müxtəlifliyi.
- 2Biomüxtəlifliyin azalmasının əsas səbəbləri bunlardır: yaşayış mühitinin dağıdılması, çirklənmə, həddindən artıq ov, iqlim dəyişikliyi və yad növlərin gətirilməsi.
- 3Qırmızı Kitab — nəsli kəsilmək təhlükəsində olan nadir bitki və heyvan növlərinin rəsmi qeydiyyat siyahısıdır.
- 4Xüsusi qorunan təbiət ərazilərinə qoruqlar (tam mühafizə), milli parklar (məhdud fəaliyyət) və yasaqlıqlar (müəyyən növlərin qorunması) daxildir.
- 5Azərbaycanın nadir məməliləri: cüyür, Qafqaz maralı, bəbir, muflon, qonur ayı, Xəzər suitisi — bunlar Qırmızı Kitaba daxildir.
- 6Reintroduksiya — nəsli kəsilmiş növlərin başqa ərazilərdən gətirilərək yenidən təbiətə qaytarılmasıdır.
- 7Biomüxtəliflik yalnız heyvan növlərinin sayı ilə ölçülmür — bitkilər, göbələklər, bakteriyalar da biomüxtəlifliyin tərkib hissəsidir.
- 8Yad (invaziv) növlər yerli növləri sıxışdıraraq biomüxtəlifliyin azalmasına səbəb ola bilər.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir