Elektrik cərəyanı — keçirici/izolyator, mənbələr, sadə dövrə
Elektrik cərəyanının mahiyyəti (yüklərin istiqamətli hərəkəti), keçirici və izolyator materiallar, cərəyan mənbələri, sadə qapalı dövrənin elementləri.
ELEKTRİK CƏRƏYANI — elektrik yüklü zərrəciklərin (adətən elektronların) İSTİQAMƏTLİ NİZAMLI hərəkətidir. Elektrik cərəyanı gözə görünməsə də, onun təsirlərini müşahidə etmək olar: lampa işıq verir, qızdırıcı isinir, zəng səslənir. Cərəyan yalnız QAPALI dövrədə axa bilir.
KEÇİRİCİLƏR — elektrik cərəyanını KEÇİRƏN maddələrdir. Keçiricilərdə yüklü zərrəciklər (elektronlar) SƏRBƏST hərəkət edə bilir. Metallar — mis (Cu), alüminium (Al), dəmir (Fe), gümüş (Ag) — ən yaxşı keçiricilərdir. Qrafit (karandaşın içindəki kömürşəkilli maddə) də keçiricidir. Elektrolit məhlulları (duzlu su, turşu məhlulu) da elektrik cərəyanını keçirir.
İZOLYATORLAR — elektrik cərəyanını KEÇİRMƏYƏN maddələrdir. İzolyatorlarda yüklü zərrəciklər sərbəst hərəkət edə BİLMİR. Rezin (plastmas), plastik (plastik kütlə), şüşə, quru taxta (ağac), keramika, hava (quru) — izolyatorlara misaldır. Elektrik naqillərinin xarici örtüyü məhz izolyator materialdan (rezin, plastik) hazırlanır ki, cərəyan çölə axmasın.
CƏRƏYAN MƏNBƏLƏRİ — elektrik dövrəsində yüklü zərrəciklərin hərəkətini təmin edən qurğulardır: • BATAREYA (qalvanik element) — kimyəvi enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Fənərdə, pultda, divar saatında istifadə olunur. • AKKUMULYATOR — təkrar doldurula bilən kimyəvi cərəyan mənbəyidir. Mobil telefon, noutbuk, avtomobildə istifadə olunur. • ELEKTRİK GENERATORU — mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir. Elektrik stansiyalarında işlədilir.
SADƏ ELEKTRİK DÖVRƏSİ (ZƏNCİR) — aşağıdakı əsas elementlərdən ibarətdir: 1. CƏRƏYAN MƏNBƏYİ (batareya) — dövrədə cərəyan yaradır. 2. NAQİLLƏR — keçirici məftillər, cərəyanın axdığı "yol". 3. AÇAR (düymə) — dövrəni QOŞUR və ya KƏSİR. Açar bağlı olduqda dövrə QAPALI olur, cərəyan axır. Açar açıq olduqda dövrə AÇIQ olur, cərəyan axmır. 4. İŞLƏDİCİ (istehlakçı) — elektrik enerjisini başqa enerji növünə çevirir: lampa (işıq enerjisinə), zəng (səs enerjisinə), mühərrik (mexaniki enerjiyə), qızdırıcı (istilik enerjisinə).
Dövrə QAPALI olduqda cərəyan mənbədən çıxır, naqillərlə işlədiciyə çatır, işlədicidən keçib yenidən mənbəyə qayıdır — bu qapalı yol fasiləsiz cərəyan axınını təmin edir.
TƏHLÜKƏSİZLİK QAYDALARI: • Elektrik cərəyanı TƏHLÜKƏLİDİR — insan həyatı üçün təhlükə yarada bilər. • Naqillərə YAŞ ƏLLƏ toxunmaq OLMAZ — su elektrik cərəyanını keçirir. • ZƏDƏLƏNMİŞ izolyasiyalı naqildən UZAQ DURMAQ lazımdır. • Elektrik cihazlarını təmir edərkən onların mənbədən AYRILDIĞINDAN əmin olmaq lazımdır. • Açıq elektrik qurğularına yaxınlaşmaq TƏHLÜKƏLİDİR.
ÜMUMİ SƏHVLƏR: • Bütün materialların elektrik cərəyanını keçirdiyini düşünmək — İZOLYATORLAR KEÇİRMİR! • Cərəyanın yalnız batareya ilə yarandığını zənn etmək — generator, akkumulyator da mənbədir. • Açar açıq olduqda da cərəyan axdığını düşünmək — AÇAR AÇIQ OLDUQDA DÖVRƏ KƏSİLİR, cərəyan AXMIR.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Element | Funksiyası | Nümunə |
|---|---|---|
| Cərəyan mənbəyi | Dövrədə cərəyan yaradır | Batareya |
| Naqillər | Cərəyanın axdığı keçirici yol | Mis məftil |
| Açar | Dövrəni qoşur (bağlı) və ya kəsir (açıq) | Düymə |
| İşlədici (istehlakçı) | Elektrik enerjisini başqa enerji növünə çevirir | Lampa, zəng, mühərrik, qızdırıcı |
Sadə elektrik dövrəsi dörd əsas elementdən ibarətdir. Dövrə qapalı olduqda cərəyan mənbədən çıxır, naqillərlə işlədiciyə çatır, işlədicidən keçib yenidən mənbəyə qayıdır.
- 1Məsələ: Aşağıdakı materiallardan hansılar keçirici, hansılar izolyatordur? Mis məftil, plastik daraq, şüşə butulka, alüminium folqa, rezin əlcək, qrafit karandaş ucu.
- 2Addım 1: Keçiriciləri müəyyən et: Metallar (mis, alüminium) və qrafit keçiricidir — onlarda sərbəst elektronlar hərəkət edə bilir. Deməli: mis məftil, alüminium folqa, qrafit karandaş ucu KEÇİRİCİDİR.
- 3Addım 2: İzolyatorları müəyyən et: Plastik, şüşə, rezin izolyatordur — onlarda yüklü zərrəciklər sərbəst hərəkət edə bilmir. Deməli: plastik daraq, şüşə butulka, rezin əlcək İZOLYATORDUR.
- 4Cavab: Keçiricilər: mis məftil, alüminium folqa, qrafit karandaş ucu. İzolyatorlar: plastik daraq, şüşə butulka, rezin əlcək.
Bütün materialların elektrik cərəyanını keçirdiyini düşünmək SƏHVDİR! İzolyatorlar (rezin, plastik, şüşə, quru taxta, keramika) elektrik cərəyanını KEÇİRMİR.
Naqillərə YAŞ ƏLLƏ toxunmaq OLMAZ! Su elektrik cərəyanını keçirdiyi üçün yaş əllə elektrik cihazları ilə işləmək həyat üçün təhlükəlidir. Naqillərin xarici örtüyü məhz izolyator materialdan hazırlanır.
Qaydalar
- 1Elektrik cərəyanı elektrik yüklü zərrəciklərin (elektronların) İSTİQAMƏTLİ NİZAMLI hərəkətidir.
- 2KEÇİRİCİLƏR — elektrik cərəyanını KEÇİRƏN maddələrdir (metallar — mis, alüminium, dəmir; qrafit; elektrolit məhlulları).
- 3İZOLYATORLAR — elektrik cərəyanını KEÇİRMƏYƏN maddələrdir (rezin, plastik, şüşə, quru taxta, keramika).
- 4Cərəyan mənbələri: BATAREYA (kimyəvi enerjini elektrik enerjisinə çevirir), AKKUMULYATOR (təkrar doldurulan mənbə), GENERATOR (mexaniki enerjini elektrik enerjisinə çevirir).
- 5Sadə elektrik dövrəsi 4 əsas elementdən ibarətdir: MƏNBƏ, NAQİLLƏR, AÇAR, İŞLƏDİCİ.
- 6Dövrə yalnız QAPALI olduqda cərəyan axır. Açar dövrəni qoşur (bağlı) və ya kəsir (açıq).
- 7İŞLƏDİCİ elektrik enerjisini başqa enerji növlərinə çevirir: lampa → işıq, zəng → səs, mühərrik → mexaniki hərəkət, qızdırıcı → istilik.
- 8ELEKTRİK CƏRƏYANI TƏHLÜKƏLİDİR! Naqillərə yaş əllə toxunmaq olmaz. Zədələnmiş izolyasiyalı naqildən uzaq durmaq lazımdır.
- 9Su elektrik cərəyanını keçirir — buna görə də yaş əllə elektrik cihazları ilə işləmək təhlükəlidir.
- 10Naqillərin xarici örtüyü İZOLYATOR materialdan (rezin, plastik) hazırlanır ki, cərəyan çölə axmasın.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir