Enerji
Enerji anlayışı, növləri (mexaniki, elektrik, istilik, işıq) və çevrilmələri.
Enerji fizikanın ən vacib anlayışlarından biridir — cismin işgörmə qabiliyyəti kimi təyin edilir. Enerji olmadan nə hərəkət, nə işıq, nə də istilik mövcud ola bilər. Təbiətdə enerji müxtəlif formalarda olur. Əsas enerji növləri: MEXANİKİ ENERJİ — iki hissədən ibarətdir: kinetik enerji (hərəkət enerjisi — hərəkətdə olan cismin enerjisi, məsələn, axan su, qaçan atlet, uçan quş) və potensial enerji (mövqe enerjisi — cismin vəziyyətindən asılı olan enerji, məsələn, yuxarı qaldırılmış daşın, sıxılmış yayın, bənddə saxlanılan suyun enerjisi). İSTİLİK ENERJİSİ — cisimlərin temperaturu ilə bağlı olan enerjidir; cisim nə qədər istidirsə, onun daxili enerjisi bir o qədər çoxdur (məsələn, qaynar su, isti radiator, Günəşdən gələn istilik). ELEKTRİK ENERJİSİ — elektrik cərəyanı ilə ötürülən enerjidir; müasir həyatın əsas enerji formasıdır (məsələn, lampanı yandıran, kompüteri, telefonu işlədən enerji). İŞIQ ENERJİSİ — Günəşdən, lampadan, oddan yayılan işığın daşıdığı enerjidir; gözlə görə bildiyimiz elektromaqnit dalğalarının enerjisidir. KİMYƏVİ ENERJİ — maddələrin daxilində, kimyəvi rabitələrdə saxlanan enerjidir; qidada (orqanizm onu həyat fəaliyyətinə sərf edir), yanacaqda (benzin, odun, təbii qaz yandıqda enerji ayrılır), batareyada (kimyəvi reaksiya nəticəsində elektrik enerjisi yaradır) mövcuddur. NÜVƏ ENERJİSİ — atom nüvəsində saxlanan nəhəng enerjidir; Günəşin enerjisi nüvə reaksiyaları nəticəsində yaranır (bu mövzu grade-6 səviyyəsində ümumi tanıma səviyyəsində verilir). ENERJİ ÇEVRİLMƏLƏRİ — enerji heç vaxt yox olmur, yalnız bir növdən digərinə çevrilir; buna enerjinin saxlanması qanunu deyilir.
Məsələn: Günəş panelləri işıq enerjisini elektrik enerjisinə çevirir; avtomobil mühərriki yanacağın (benzinin) kimyəvi enerjisini əvvəlcə istilik enerjisinə, sonra mexaniki (hərəkət) enerjiyə çevirir; elektrik lampası elektrik enerjisini işıq və istilik enerjisinə çevirir; orqanizmimiz qidanın kimyəvi enerjisini hərəkət (mexaniki) və istilik enerjisinə çevirir. Bəzi çevrilmələrdə enerjinin bir hissəsi faydasız istiliyə çevrilir (məsələn, lampa elektrik enerjisini işığa çevirir, amma lampanın qızması — enerjinin bir qisminin istiliyə çevrildiyini göstərir), lakin enerji heç vaxt «itmir» — ümumi miqdarı sabit qalır.
Əsas terminlər
| Enerji növü | Təsviri | Nümunə |
|---|---|---|
| Mexaniki (kinetik) | Hərəkət enerjisi | Axan su, qaçan atlet, uçan quş |
| Mexaniki (potensial) | Mövqe enerjisi | Yuxarı qaldırılmış daş, sıxılmış yay, bənddəki su |
| İstilik | Cisimlərin temperaturu ilə bağlı enerji | Qaynar su, isti radiator, Günəşdən gələn istilik |
| Elektrik | Elektrik cərəyanı ilə ötürülən enerji | Lampa, kompüter, telefon |
| İşıq | Gözlə görünən elektromaqnit dalğalarının enerjisi | Günəş işığı, lampa işığı, oddan yayılan işıq |
| Kimyəvi | Maddələrin daxilində kimyəvi rabitələrdə saxlanan enerji | Qida, benzin, odun, batareya |
| Nüvə | Atom nüvəsində saxlanan nəhəng enerji | Günəşin enerji mənbəyi (nüvə reaksiyaları) |
Təbiətdə rast gəlinən əsas enerji növləri, onların təsviri və gündəlik həyatdan nümunələr
- 1Başlanğıc enerji: Elektrik enerjisi naqillər vasitəsilə lampaya daxil olur.
- 2Əsas çevrilmə: Lampanın daxilində elektrik enerjisi işıq enerjisinə çevrilir — lampa ətrafı işıqlandırır.
- 3Əlavə çevrilmə: Enerjinin bir hissəsi istilik enerjisinə çevrilir — lampa toxunduqda isti olur.
- 4Nəticə: Enerji itmir! Elektrik enerjisi → işıq enerjisi + istilik enerjisi. Ümumi enerji miqdarı dəyişmir — bu, enerjinin saxlanması qanunudur.
Şagirdlər çox vaxt "enerji" deyəndə yalnız elektrik enerjisini başa düşürlər. Əslində mexaniki, istilik, işıq, kimyəvi və nüvə enerjisi də mövcuddur. Enerji təkcə rozetkadan gəlmir!
Enerji çevrilmələrdə "itmir" — bu ən geniş yayılmış yanlış təsəvvürdür. Lampa qızdıqda enerji "yoxa çıxmır", sadəcə işıqla yanaşı istiliyə də çevrilir. Enerjinin saxlanması qanununa görə ümumi enerji miqdarı həmişə sabit qalır, yalnız forması dəyişir.
Qaydalar
- 1Enerji — cismin işgörmə qabiliyyətidir, fizikanın ən vacib anlayışlarından biridir.
- 2MEXANİKİ enerji iki növdür: kinetik (hərəkət enerjisi) + potensial (mövqe enerjisi); hərəkətdə olan cisim kinetik, yüksəkdə duran cisim potensial enerjiyə malikdir.
- 3İSTİLİK enerjisi cisimlərin temperaturu ilə bağlıdır; ELEKTRİK enerjisi elektrik cərəyanının enerjisidir; İŞIQ enerjisi Günəş və lampalardan gəlir.
- 4KİMYƏVİ enerji batareyada, qidada, yanacaqda (benzin, odun, təbii qaz) saxlanır; yandıqda və ya reaksiyaya girdikdə digər enerji növlərinə çevrilir.
- 5NÜVƏ enerjisi atom nüvəsində saxlanan nəhəng enerjidir; Günəşin enerji mənbəyi nüvə reaksiyalarıdır.
- 6ENERJİ SAXLANMASI QANUNU: enerji heç vaxt yox olmur, yalnız bir növdən digərinə ÇEVRİLİR; ümumi enerji miqdarı sabit qalır.
- 7ENERJİ ÇEVRİLMƏLƏRİ nümunələri: Günəş paneli işıq→elektrik; avtomobil mühərriki kimyəvi→mexaniki; lampa elektrik→işıq+istilik; orqanizm kimyəvi(qida)→mexaniki(hərəkət)+istilik.
- 8Yanlış təsəvvür: enerji yalnız elektrik deyil — mexaniki, istilik, işıq, kimyəvi, nüvə enerjisi də mövcuddur; enerji çevrilmələrdə İTMİR deyil, ÇEVRİLİR.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir