phys6-4.5· IV Bölmə: Qarşılıqlı təsirlər· ~14 dəq

Mexaniki hərəkət — nisbilik, trayektoriya, yol, sürət

Mexaniki hərəkət anlayışı, hərəkətin nisbiliyi, trayektoriya (düz, əyri, çevrə), yol (metr), sürət (m/san, km/saat).

MEXANİKİ HƏRƏKƏT — cismin zaman keçdikcə digər cisimlərə nəzərən fəzada YERİNİ DƏYİŞMƏSİDİR. Bu, fizikanın öyrəndiyi ən sadə hərəkət növüdür. Ətrafımızdakı demək olar ki, bütün hərəkətlər — avtomobilin getməsi, quşun uçması, planetlərin fırlanması — mexaniki hərəkətə misaldır.

HƏRƏKƏTİN NİSBİLİYİ — mexaniki hərəkətin ən vacib xüsusiyyətlərindən biridir. Cismin hərəkəti haqqında yalnız hansısa BAŞQA CİSMƏ NƏZƏRƏN danışmaq olar. MÜŞAHİDƏ CİSMİ (və ya hesablama cismi) seçilmədən hərəkət haqqında danışmaq mənasızdır. Eyni cisim müxtəlif müşahidəçilərə görə HƏM HƏRƏKƏTDƏ, HƏM DƏ SÜKUNƏTDƏ ola bilər: • Qatarda oturan sərnişin qatara nəzərən SÜKUNƏTDƏDİR (oturacağa görə yeri dəyişmir). • Elə həmin sərnişin stansiya binasına nəzərən HƏRƏKƏTDƏDİR (qatarla birlikdə yerdəyişmə edir). • Hərəkət edən avtobusdakı sərnişin yola nəzərən hərəkətdə, avtobusa nəzərən isə (yerində oturursa) sükunətdədir.

TRAYEKTORİYA — cismin hərəkət zamanı fəzada cızdığı (buraxdığı) XƏTTDİR. Trayektoriyanın forması müxtəlif ola bilər: • DÜZ XƏTT trayektoriya — düz yolda avtomobil, şaquli düşən daş. • ƏYRİ XƏTT trayektoriya — atılmış topun uçuş yolu (parabola), təyyarənin enmə trayektoriyası. • ÇEVRƏ trayektoriya — saat əqrəbinin ucu, karuseldə fırlanan uşaq, velosiped təkərinin bir nöqtəsi. • Sınıq xətt trayektoriya — ziqzaqla qaçan dovşan, dönmələrlə hərəkət edən şəhər avtobusu.

YOL (l) — cismin GETDİYİ YOL trayektoriyanın UZUNLUĞUDUR. Yol həmişə MÜSBƏT ədəddir (sıfır və ya böyük), trayektoriya xətti boyunca ÖLÇÜLÜR. BS-də yol vahidi METR (m)-dir. Praktikada kilometr (km), santimetr (sm), millimetr (mm) də istifadə olunur. 1 km = 1000 m.

SÜRƏT (v) — cismin VAHDİT ZAMANDA GETDİYİ YOLU göstərən fiziki kəmiyyətdir. Sürət nə qədər BÖYÜKDÜRSƏ, cisim eyni vaxtda bir o qədər ÇOX yol gedir. Sürət hərəkətin NƏ QƏDƏR SÜRƏTLİ olduğunu bildirir. BS-də sürət vahidi m/san (metr bölünsün saniyə)-dir. Praktikada km/saat (kilometr bölünsün saat) da geniş istifadə olunur.

ƏSAS MÜNASİBƏT: sürət = yol / zaman. Bu düstur göstərir ki, eyni zaman ərzində daha böyük sürətlə hərəkət edən cisim daha çox yol gedir.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: • Hərəkətin MÜTLƏQ olduğunu düşünmək — hərəkət həmişə NİSBİDİR, müşahidə cismindən asılıdır. • Trayektoriya ilə yolu qarışdırmaq — TRAYEKTORİYA xəttin FORMASIdır (düz, əyri, çevrə), YOL isə həmin xəttin UZUNLUĞUDUR. • Sürəti yolla qarışdırmaq — SÜRƏT vahid zamanda gedilən yol, YOL isə ümumi uzunluqdur. • "Sükunətdə olan cisim heç hərəkət etmir" — bu MÜTLƏQ fikirdir. Sükunət də nisbidir — ev stola nəzərən sükunətdə, Günəşə nəzərən hərəkətdədir (Yerlə birlikdə fırlanır).

Əsas terminlər

Mexaniki hərəkət — Cismin zaman keçdikcə digər cisimlərə nəzərən fəzada yerini dəyişməsidir.
Hərəkətin nisbiliyi — Cismin hərəkəti haqqında yalnız seçilmiş müşahidə cisminə nəzərən danışmaq olar; eyni cisim bir müşahidəçiyə görə hərəkətdə, digərinə görə sükunətdə ola bilər.
Müşahidə cismi — Hərəkətin nəzərən qiymətləndirildiyi başqa cisimdir. Müşahidə cismi seçilmədən hərəkət haqqında danışmaq mənasızdır.
Trayektoriya — Cismin hərəkət zamanı fəzada cızdığı xəttdir. Formasına görə düz, əyri, çevrə və sınıq xətt ola bilər.
Yol (ll) — Trayektoriyanın uzunluğudur. Həmişə müsbət ədəddir (l≥0l \ge 0). BS-də vahidi metr (m)-dir.
Sürət (vv) — Cismin vahid zamanda getdiyi yolu göstərən fiziki kəmiyyətdir. v=l/tv = l / t düsturu ilə hesablanır. BS-də vahidi m/san\text{m/san}, praktikada km/saat\text{km/saat} da istifadə olunur.
Trayektoriya növləri və misallar
Trayektoriya formasıXəttin növüMisal
Düz xəttDüzDüz yolda hərəkət edən avtomobil, şaquli düşən daş
Əyri xəttParabolaAtılmış topun uçuş yolu, enən təyyarə
ÇevrəQapalı əyriSaat əqrəbinin ucu, karuseldə fırlanan uşaq
Sınıq xəttQırıq-qırıqZiqzaqla qaçan dovşan, dönmələr edən şəhər avtobusu

Trayektoriya cismin hərəkət xəttinin formasıdır; yol isə bu xəttin uzunluğudur.

✎Sürətin hesablanması
  1. 1Məsələ: Avtomobil düz yolda 2 saat ərzində 120 km yol getdi. Avtomobilin sürətini tapın.
  2. 2Verilənlər: Yol l=120 kml = 120\ \text{km}, zaman t=2 saatt = 2\ \text{saat}.
  3. 3Düstur: Sürət düsturu: v=l/tv = l / t.
  4. 4Hesablama: v=120 km÷2 saat=60 km/saatv = 120\ \text{km} \div 2\ \text{saat} = 60\ \text{km/saat}.
  5. 5Cavab: Avtomobilin sürəti 60 km/saat60\ \text{km/saat}-dır. Bu o deməkdir ki, avtomobil hər saatda 60 km60\ \text{km} yol gedir.
🚫Tez-tez səhv

Trayektoriya ilə yolu qarışdırmaq — trayektoriya xəttin FORMASIdır (düz, əyri, çevrə), YOL isə həmin xəttin UZUNLUĞUDUR. Məsələn, dairəvi stadionda bir dövrə qaçan idmançının trayektoriyası çevrə, yolu isə çevrənin uzunluğu qədərdir.

💡Qeyd

Hərəkətin nisbiliyini yoxlamaq üçün həmişə sual verin: 'NƏYƏ NƏZƏRƏN?' Müşahidə cismini dəyişdikdə, cismin hərəkət vəziyyəti də dəyişə bilər. Qatarda oturan sərnişin vaqona nəzərən sükunətdə, stansiyaya nəzərən hərəkətdədir.

Qaydalar

  1. 1Mexaniki hərəkət cismin zaman keçdikcə digər cisimlərə nəzərən fəzada YERİNİ DƏYİŞMƏSİDİR.
  2. 2Hərəkət NİSBİDİR — eyni cisim müxtəlif müşahidəçilərə görə hərəkətdə və ya sükunətdə ola bilər.
  3. 3Hərəkət haqqında yalnız hansısa BAŞQA CİSMƏ (müşahidə cisminə) NƏZƏRƏN danışmaq olar.
  4. 4TRAYEKTORİYA cismin hərəkət zamanı cızdığı XƏTTDİR. Forması düz, əyri, çevrə, sınıq xətt ola bilər.
  5. 5YOL (l) trayektoriyanın UZUNLUĞUDUR. BS-də vahidi METR (m)-dir.
  6. 6SÜRƏT (v) cismin VAHDİT ZAMANDA GETDİYİ YOLDUR. Sürət hərəkətin nə qədər sürətli olduğunu göstərir.
  7. 7BS-də sürət vahidi m/san (metr bölünsün saniyə), praktikada km/saat da istifadə olunur.
  8. 8Sürət nə qədər BÖYÜKDÜRSƏ, cisim eyni vaxtda bir o qədər ÇOX yol gedir.
  9. 9Trayektoriya ilə yol FƏRQLİ anlayışlardır — trayektoriya xəttin FORMASI, yol isə XƏTTİN UZUNLUĞUDUR.
  10. 10Sükunət də nisbidir — cisim bir müşahidəçiyə görə sükunətdə, digərinə görə hərəkətdə ola bilər.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq