phys6-4.4· IV Bölmə: Qarşılıqlı təsirlər· ~14 dəq

Maqnit qarşılıqlı təsiri — qütblər, kompas, Yerin maqnit sahəsi

Maqnit qütbləri (N/S), eyni/müxtəlif qütblərin təsiri, kompasın iş prinsipi, Yerin maqnit sahəsi.

MAQNİT qarşılıqlı təsiri — SABİT MAQNİTLƏR arasında TOXUNMA OLMADAN baş verən cəzb və ya itələmə təsiridir. Bu, təmassız qüvvə növüdür — maqnitlər bir-birinə dəymədən də təsir göstərə bilir.

HƏR MAQNİTİN İKİ QÜTBÜ var: ŞİMAL qütbü (N — North) və CƏNUB qütbü (S — South). Maqniti istənilən cür sındırsaq belə, hər bir parça yenə iki qütblü (N–S) tam maqnit kimi davranar — tək qütblü maqnit əldə etmək MÜMKÜN DEYİL.

ƏSAS QAYDA: • EYNİ QÜTBLƏR (N–N və ya S–S) bir-birini İTƏLƏYİR. • MÜXTƏLİF QÜTBLƏR (N–S) bir-birini CƏZB EDİR.

MAQNİT SAHƏSİ — maqnit ətrafında mövcud olan, gözlə görünməyən xüsusi məkandır. Maqnit sahəsi dəmir qırıntıları ilə asanlıqla müşahidə edilə bilər: dəmir qırıntılarını kağız üzərinə səpib, altına maqnit qoyduqda qırıntılar maqnit sahə xətləri boyunca düzülür. Bu, maqnit sahəsinin formasını göz önünə gətirməyə imkan verir.

MAQNİTİN CƏZB ETDİYİ MATERİALLAR: • Əsasən DƏMİR, NİKEL, KOBALT kimi metalları cəzb edir. • MİS, ALÜMİNİUM, PLASTİK, ŞÜŞƏ, AĞAC kimi materialları cəzb ETMİR.

MAQNİT SAHƏSİNİN ƏHƏMİYYƏTLİ XASSƏSİ: maqnit sahəsi QEYRİ-MAQNİT maddələrdən (kağız, şüşə, plastik, ağac, parça) KEÇƏ BİLİR. Məsələn, stolun üstünə mismar qoyub, stolun altından maqnitlə mismarı tərpədə bilərik — maqnit sahəsi ağacdan keçərək mismara təsir edir.

KOMPAS — Yerin maqnit sahəsinə əsaslanan istiqamət təyin edən cihazdır. Kompas əqrəbi (maqnit iynəsi) kiçik bir MAQNİTDİR. Bu iynə Yerin maqnit sahəsinin təsiri ilə dönür və həmişə ŞİMALI göstərir. Kompas əqrəbinin şimalı göstərən ucu əslində Yerin CƏNUB MAQNİT QÜTBÜ tərəfindən cəzb olunur (çünki Yerin coğrafi şimal qütbünün yaxınlığında Yerin maqnit cənub qütbü yerləşir).

YER KÜRƏSİ — NƏHƏNG BİR MAQNİTDİR. Yerin nüvəsində dəmir və nikel axınları nəticəsində nəhəng bir maqnit sahəsi yaranır. Yerin maqnit sahəsi: • Kompasların işləməsini təmin edir. • Bəzi köçəri quşlar və heyvanlar istiqamət tapmaq üçün ondan istifadə edir. • Bizi Günəşdən gələn zərərli KOSMİK RADİASİYADAN (yüklü hissəciklərdən) QORUYUR.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: • Maqnitin YALNIZ dəmiri cəzb etdiyini düşünmək — maqnit HƏM DƏ nikel və kobaltı cəzb edir! • Kompas əqrəbinin CƏNUBU göstərdiyini zənn etmək — kompas əqrəbi ŞİMALI göstərir! • Eyni qütblərin cəzb etdiyini düşünmək — eyni qütblər İTƏLƏYİR! • Maqnit sahəsinin maneələrdən keçə bilmədiyini düşünmək — maqnit sahəsi qeyri-maqnit materiallardan KEÇİR!

Əsas terminlər

Maqnit qarşılıqlı təsiri — Sabit maqnitlər arasında toxunma olmadan baş verən cəzb və ya itələmə təsiridir — təmassız qüvvə növüdür.
Maqnit qütbləri — Hər maqnitin iki ucu: Şimal qütbü (N — North) və Cənub qütbü (S — South). Tək qütblü maqnit əldə etmək mümkün deyil.
Maqnit sahəsi — Maqnit ətrafında mövcud olan, gözlə görünməyən xüsusi məkandır. Dəmir qırıntıları vasitəsilə müşahidə edilə bilər.
Kompas — Yerin maqnit sahəsinə əsaslanan istiqamət təyin edən cihazdır. Kompas əqrəbi kiçik maqnit olub həmişə şimalı göstərir.
Yerin maqnit sahəsi — Yerin nüvəsində dəmir və nikel axınları nəticəsində yaranan nəhəng maqnit sahəsidir. Bizi Günəşdən gələn kosmik radiasiyadan qoruyur.
Maqnit qütblərinin qarşılıqlı təsiri
Qütb cütlüyüTəsir növü
N–Nİtələmə
S–Sİtələmə
N–SCəzb

Eyni qütblər bir-birini itələyir, müxtəlif qütblər isə cəzb edir.

✎Dəmir qırıntıları ilə maqnit sahəsinin müşahidəsi
  1. 11. Hazırlıq: Düz bir səthə ağ kağız qoyulur. Kağızın üzərinə bərabər şəkildə dəmir qırıntıları səpilir.
  2. 22. Maqnitin yerləşdirilməsi: Kağızın altına sabit bir maqnit qoyulur. Maqnit kağıza toxunmur — maqnit sahəsi kağızdan keçir.
  3. 33. Müşahidə: Dəmir qırıntıları maqnit sahə xətləri boyunca düzülməyə başlayır. Qırıntılar qütblərə yaxın yerlərdə sıx, uzaq yerlərdə isə seyrək toplanır.
  4. 44. Anlama: Sahə xətlərinin forması maqnit sahəsinin quruluşunu göstərir. Xətlər şimal qütbündən çıxıb, cənub qütbünə daxil olur. Qırıntılar nə qədər sıx olarsa, maqnit sahəsi bir o qədər güclüdür.
🚫Tez-tez səhv

Maqnitin yalnız dəmiri cəzb etdiyini düşünmək — maqnit həm də nikel və kobaltı cəzb edir! Mis, alüminium, plastik, şüşə və ağac isə cəzb olunmur.

🚫Tez-tez səhv

Kompas əqrəbinin cənubu göstərdiyini zənn etmək — kompas əqrəbi həmişə ŞİMALI göstərir. Kompas əqrəbinin şimalı göstərən ucu Yerin maqnit cənub qütbü tərəfindən cəzb olunur.

Qaydalar

  1. 1Maqnit qarşılıqlı təsiri TOXUNMA OLMADAN baş verən təmassız təsirdir.
  2. 2Hər maqnitin İKİ qütbü var: ŞİMAL (N) və CƏNUB (S) qütbü. Tək qütblü maqnit əldə etmək mümkün deyil.
  3. 3EYNİ qütblər (N–N, S–S) bir-birini İTƏLƏYİR.
  4. 4MÜXTƏLİF qütblər (N–S) bir-birini CƏZB EDİR.
  5. 5Maqnit DƏMİR, NİKEL, KOBALT kimi metalları cəzb edir. Mis, alüminium, plastik, şüşə, ağac cəzb olunmur.
  6. 6Maqnit sahəsi QEYRİ-MAQNİT maddələrdən (kağız, şüşə, plastik, ağac, parça) KEÇƏ BİLİR.
  7. 7Kompas — Yerin maqnit sahəsinə əsaslanan cihazdır. Kompas əqrəbi kiçik maqnitdir, həmişə ŞİMALI göstərir.
  8. 8Yer kürəsi özü NƏHƏNG MAQNİTDİR. Yerin maqnit sahəsi bizi kosmik radiasiyadan qoruyur.
  9. 9Maqnit sahəsi gözlə görünməz — DƏMİR QIRINTILARI vasitəsilə müşahidə edilə bilər.
  10. 10Sınmış maqnitin hər bir parçası yenə İKİ QÜTBLÜ (N–S) tam maqnit olur.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq