phys6-4.3· IV Bölmə: Qarşılıqlı təsirlər· ~14 dəq

Elektrik qarşılıqlı təsiri — yüklər, elektriklənmə, ildırım

Müsbət və mənfi yük, eynicinsli/müxtəlifcinsli yüklərin təsiri, sürtünmə/toxunma/təsirlə elektriklənmə, ildırım.

ELEKTRİK qarşılıqlı təsiri — elektrik YÜKLÜ cisimlər arasında TOXUNMA OLMADAN baş verən təmassız təsirdir. İKİ NÖV elektrik yükü var: MÜSBƏT (+) və MƏNFİ (–). ƏSAS QAYDA: EYNİ CİNSLİ YÜKLƏR (hər ikisi müsbət və ya hər ikisi mənfi) bir-birini İTƏLƏYİR, MÜXTƏLİF CİNSLİ YÜKLƏR (biri müsbət, biri mənfi) bir-birini CƏZB EDİR.

ELEKTRİKLƏNMƏ — cismin elektrik yükü əldə etməsi prosesidir. Neytral (yüksüz) cisimdə müsbət və mənfi yüklərin sayı BƏRABƏRDİR. Elektriklənmə zamanı bu tarazlıq pozulur — cisim ya artıq elektron (mənfi yüklənir), ya da elektron çatışmazlığı (müsbət yüklənir) əldə edir. Elektriklənmənin ÜÇ əsas üsulu var (VI sinif səviyyəsində):

1. SÜRTÜNMƏ İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — iki müxtəlif cismi bir-birinə sürtdükdə elektronlar bir cisimdən digərinə keçir. Məsələn: plastik darağı saça sürtdükdə daraq mənfi yüklənir, saç müsbət yüklənir. Şüşə çubuğu ipəyə sürtdükdə şüşə müsbət yüklənir. Ən tanınmış gündəlik nümunə: saça sürtülmüş plastik daraq kiçik kağız parçalarını cəzb edir.

2. TOXUNMA İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — yüklü cisim neytral (yüksüz) cismə toxunduqda, yükün bir hissəsi neytral cismə keçir. Hər iki cisim eyni cinsli yüklə yüklənir.

3. TƏSİR İLƏ ELEKTRİKLƏNMƏ — yüklü cisim neytral cismə yaxınlaşdırıldıqda, neytral cisimdə yüklərin AYRILMASI baş verir (elektrostatik induksiya). Yaxınlaşdırılan cismin yaxın tərəfində əks cinsli yük toplanır.

İLDIRIM — təbiətdəki nəhəng elektrik boşalmasıdır. Buludlar arasında və ya buludla yer arasında yaranan böyük elektrik qığılcımıdır. İldırım əsnasında hava çox yüksək temperatura qədər qızır və sürətlə genişlənir — bu genişlənmə SES (göy gurultusu) yaradır. İldırım həmişə şimşəkdən (işıq) SONRA eşidilir, çünki işıq səsdən xeyli sürətlidir.

ÜMUMİ SƏHVLƏR: eyni cinsli yüklərin cəzb etdiyini düşünmək (İTƏLƏYİR!); elektrik təsirinin toxunma ilə baş verdiyini zənn etmək (təmassızdır!); sürtünmə ilə elektriklənmədə hər iki cismin eyni cinsli yüklə yükləndiyini düşünmək (müxtəlif cinsli yüklə yüklənir).

Əsas terminlər

Elektrik qarşılıqlı təsiri — Elektrik yüklü cisimlər arasında toxunma olmadan baş verən təmassız təsirdir. Eyni cinsli yüklər bir-birini itələyir, müxtəlif cinsli yüklər bir-birini cəzb edir.
Elektriklənmə — Cismin elektrik yükü əldə etməsi prosesidir. Neytral cisimdə müsbət (++) və mənfi (−-) yüklərin sayı bərabərdir; elektriklənmə zamanı bu tarazlıq pozulur — cisim ya artıq elektron (mənfi), ya da elektron çatışmazlığı (müsbət) əldə edir.
Sürtünmə ilə elektriklənmə — İki müxtəlif cisim bir-birinə sürtüldükdə elektronlar bir cisimdən digərinə keçir. Sürtülən cisimlər müxtəlif cinsli yüklə yüklənir. Məsələn: plastik daraq saça sürtüldükdə daraq mənfi, saç müsbət yüklənir.
Toxunma ilə elektriklənmə — Yüklü cisim neytral cismə toxunduqda yükün bir hissəsi neytral cismə keçir. Hər iki cisim eyni cinsli yüklə yüklənir.
Təsir ilə elektriklənmə — Yüklü cisim neytral cismə yaxınlaşdıqda, neytral cisimdə yüklərin ayrılması (elektrostatik induksiya) baş verir. Yaxınlaşdırılan cismin yaxın tərəfində əks cinsli yük toplanır.
İldırım — Təbiətdəki nəhəng elektrik boşalmasıdır. Buludlar arasında və ya buludla yer arasında yaranan böyük elektrik qığılcımıdır. İldırım çaxanda hava çox yüksək temperatura qədər qızır, sürətlə genişlənir və göy gurultusu (səs) yaranır.
Elektriklənmənin üç üsulunun müqayisəsi
Elektriklənmə üsuluMexanizmNəticə
Sürtünmə iləElektronlar bir cisimdən digərinə keçirSürtülən cisimlər müxtəlif cinsli yüklə yüklənir
Toxunma iləYüklü cisimdən neytral cismə yükün bir hissəsi keçirHər iki cisim eyni cinsli yüklə yüklənir
Təsir iləYüklü cisim yaxınlaşdıqda neytral cisimdə yüklər ayrılır (induksiya)Yaxın tərəfdə əks cinsli yük toplanır; cisim bütövlükdə neytral qalır

Cədvəl 1: Sürtünmə, toxunma və təsir ilə elektriklənmənin mexanizm və nəticələrinin müqayisəsi

✎Saça sürtülmüş plastik darağın kiçik kağız parçalarını cəzb etməsi
  1. 1İlkin vəziyyət: Plastik daraq və saç hər ikisi neytraldır — müsbət (++) və mənfi (−-) yüklərin sayı bərabərdir. Kiçik kağız parçaları da neytraldır.
  2. 2Sürtünmə: Plastik daraq saça sürtüldükdə elektronlar saçdan darağa keçir. Daraq elektron qəbul edərək mənfi (−-) yüklənir, saç isə elektron itirərək müsbət (++) yüklənir.
  3. 3Cazibə: Mənfi yüklənmiş daraq neytral kağız parçalarına yaxınlaşdırıldıqda, kağızda təsir ilə elektriklənmə baş verir: kağızın darağa yaxın tərəfində müsbət yüklər toplanır. Daraq kağızı cəzb edir.
  4. 4Nəticə: Kağız parçaları darağa yapışır. Bu təcrübə eyni zamanda həm sürtünmə ilə elektriklənməni, həm də yüklü cismin neytral cisimlərə təsirini nümayiş etdirir.
🚫Tez-tez səhv

Eyni cinsli yüklərin cəzb etdiyini düşünmək — səhvdir! Əsas qaydanı yadda saxla: eyni cinsli yüklər (++++ və ya −−--) bir-birini İTƏLƏYİR, müxtəlif cinsli yüklər (+−+-) bir-birini CƏZB EDİR.

🚫Tez-tez səhv

Sürtünmə ilə elektriklənmədə hər iki cismin eyni cinsli yüklə yükləndiyini düşünmək — səhvdir! Sürtünmə zamanı elektronlar bir cisimdən digərinə KEÇİR, ona görə də sürtülən iki cisim MÜXTƏLİF cinsli yüklə yüklənir.

Qaydalar

  1. 1Elektrik qarşılıqlı təsiri TOXUNMA OLMADAN baş verən təmassız təsirdir — yüklü cisimlər arasında məsafədən təsir edir.
  2. 2İki növ elektrik yükü var: MÜSBƏT (+) və MƏNFİ (–).
  3. 3EYNİ CİNSLİ yüklər (++ və ya ––) bir-birini İTƏLƏYİR.
  4. 4MÜXTƏLİF CİNSLİ yüklər (+–) bir-birini CƏZB EDİR.
  5. 5Elektriklənmə — cismin elektrik yükü əldə etməsi prosesidir.
  6. 6Sürtünmə ilə elektriklənmədə elektronlar bir cisimdən digərinə KEÇİR. Sürtülən cisimlər MÜXTƏLİF cinsli yüklə yüklənir.
  7. 7Toxunma ilə elektriklənmədə yüklü cismin yükünün bir hissəsi neytral cismə keçir — hər iki cisim EYNİ cinsli yüklə yüklənir.
  8. 8Təsir ilə elektriklənmədə yüklü cisim yaxınlaşdıqda neytral cisimdə yüklərin AYRILMASI baş verir.
  9. 9İldırım təbiətdəki nəhəng elektrik BOŞALMASIdır. İldırım çaxanda hava qızır, genişlənir və göy gurultusu (SES) yaranır.
  10. 10İldırım çaxmasını (işıq) əvvəl GÖRÜRÜK, göy gurultusunu (səs) SONRA EŞİDİRİK. Səbəb: işıq səsdən xeyli SÜRƏTLİDİR.

Məşq

10 asan · 10 orta · 10 çətin

Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir

AsanOrtaÇətinQarışıq