Molekul
Molekul anlayışı, molekulların kiçikliyi, daimi hərəkəti və molekullararası boşluqlar.
MOLEKUL — maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan, iki və ya daha çox atomun birləşməsindən əmələ gələn ən kiçik zərrəcikdir. Bütün maddələr molekullardan (və ya atomlardan) ibarətdir. Sadə maddələrdə molekul eyni növ atomlardan (məsələn, O₂ — iki oksigen atomu), mürəkkəb maddələrdə isə müxtəlif növ atomlardan (məsələn, H₂O — iki hidrogen və bir oksigen atomu) ibarət olur. Qeyd: nəcib qazlarda (helium, neon, arqon) molekul bir atomdan ibarət olsa da, əksər maddələrdə molekul çoxatomludur.
MOLEKULLARIN ƏSAS XASSƏLƏRİ:
1) MOLEKULLAR ÇOX KİÇİKDİR — molekullar adi gözlə görünməz, hətta adi optik mikroskopla da görünməz. Onlar yalnız elektron mikroskopla görünə bilər. Bir damcı suda milyonlarla, milyardlarla molekul var. Molekulların ölçüsü nanometr (millimetrin milyonda biri) səviyyəsindədir.
2) MOLEKULLAR ARASINDA BOŞLUQLAR VAR — molekullar arasında boşluqlar mövcuddur. Bu boşluqlar sayəsində maddələr sıxıla bilir. Qazlarda molekullararası boşluqlar ən böyük, mayelərdə daha kiçik, bərk cisimlərdə isə ən kiçikdir. Hava şarını sıxmaq, qazı şprisdə sıxmaq — molekullararası boşluqların olması sayəsində mümkündür.
3) MOLEKULLAR DAİMİ HƏRƏKƏTDƏDİR — molekullar dayanmadan hərəkət edir. Bu hərəkət İSTİLİK HƏRƏKƏTİ adlanır. Temperatur artdıqca molekulların hərəkət sürəti artır, temperatur azaldıqca isə azalır. Mütləq sıfır temperaturda (−273,15°C) molekulların hərəkəti nəzəri olaraq dayanır, lakin bu temperatur təbiətdə mövcud deyil.
4) EYNİ MADDƏNİN MOLEKULLARI EYNİDİR — eyni maddənin bütün molekulları forma, ölçü və kütlə baxımından bir-birinin eynidir. Məsələn, bütün su molekulları (H₂O) eynidir — harada olursa olsun (dənizdə, çayda, stəkanda), su molekulu dəyişməz.
5) MÜXTƏLİF MADDƏLƏRİN MOLEKULLARI MÜXTƏLİFDİR — müxtəlif maddələrin molekulları forma, ölçü və kütlə baxımından bir-birindən fərqlənir. Məsələn, su molekulu (H₂O) ilə oksigen molekulu (O₂) tamamilə fərqlidir.
MOLEKUL HƏRƏKƏTİNİN SÜBUTU: Diffuziya — maddə zərrəciklərinin öz-özünə qarışması hadisəsi molekulların daimi hərəkətdə olduğunu sübut edir. Ətrin qoxusunun otağa yayılması, çay paketindən rəngin suya keçməsi — bütün bunlar diffuziya nəticəsidir.
MOLEKULLARARASI BOŞLUQLARIN SÜBUTU: Maddələrin sıxıla bilməsi, istidən genişlənməsi, soyuqdan kiçilməsi molekullararası boşluqların olduğunu sübut edir. Qızdırıldıqda molekullar arasındakı boşluqlar artır, soyudulduqda isə azalır.
ŞAGİRDLƏRİN ƏN ÇOX BURAXDIĞI SƏHVLƏR: 1) Molekulu atomla eyniləşdirmək — molekul iki və ya daha çox atomdan ibarətdir, atom isə maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan ən kiçik hissəcikdir. 2) Molekulların hərəkətsiz olduğunu düşünmək — molekullar daimi hərəkətdədir, bu hərəkət yalnız mütləq sıfır temperaturda nəzəri olaraq dayanar. 3) Bərk cisimlərdə molekullar arasında boşluq olmadığını zənn etmək — bərk cisimlərdə də molekullar arasında boşluqlar var, sadəcə qazlara nisbətən çox kiçikdir. 4) Qızdırıldıqda molekulların ölçülərinin böyüdüyünü düşünmək — qızdırıldıqda molekulların ölçüsü deyil, molekullararası boşluqlar artır.
Qrafiklər
Əsas terminlər
| Aqreqat halı | Molekullararası boşluqlar | Sıxılma qabiliyyəti | Nümunə |
|---|---|---|---|
| Qaz | Ən böyük | Asan sıxılır | Hava şarı, şprisdəki qaz |
| Maye | Orta (qazdan kiçik) | Çətin sıxılır | Su |
| Bərk cisim | Ən kiçik | Çox çətin sıxılır | Dəmir, ağac |
Maddənin aqreqat halından asılı olaraq molekullararası boşluqların ölçüsü və sıxılma qabiliyyəti dəyişir.
- 1Hadisə: Ananız mətbəxdə ətir (spirt) şüşəsini açır.
- 2Müşahidə: Bir neçə saniyə sonra otağın hər yerində ətir qoxusu hiss olunur.
- 3İzah: Ətir molekulları daimi hərəkətdə olduğu üçün hava molekulları arasındakı boşluqlara yayılır. Bu, diffuziya hadisəsidir.
- 4Nəticə: Diffuziya molekulların daimi hərəkətdə olduğunu və molekullararası boşluqların mövcud olduğunu sübut edir.
Şagirdlər qızdırıldıqda molekulların ölçülərinin böyüdüyünü düşünür. Əslində qızdırıldıqda molekulların ölçüsü DEYİL, molekullararası boşluqlar artır. Bu səbəbdən maddə genişlənir.
Diffuziyanı yadda saxlamaq üçün sadə nümunəni xatırlayın: bir stəkan suya çay paketi saldıqda rəngin yavaş-yavaş bütün suya yayılması — bu diffuziyadır. Çay molekulları su molekulları arasındakı boşluqlara keçərək hərəkət edir.
Qaydalar
- 1Molekul — maddənin kimyəvi xassələrini saxlayan, iki və ya daha çox atomun birləşməsindən əmələ gələn ən kiçik zərrəcikdir.
- 2Bütün maddələr molekullardan (və ya atomlardan) ibarətdir.
- 3Molekullar çox kiçikdir — adi gözlə və ya adi mikroskopla görünməz, yalnız elektron mikroskopla görünə bilər.
- 4Molekullar arasında boşluqlar var — buna görə maddələr sıxıla bilir.
- 5Molekullar daimi hərəkətdədir — bu hərəkət istilik hərəkəti adlanır.
- 6Temperatur artdıqca molekulların hərəkət sürəti artır, temperatur azaldıqca isə azalır.
- 7Eyni maddənin molekulları eynidir (forma, ölçü, kütlə baxımından).
- 8Müxtəlif maddələrin molekulları müxtəlifdir (forma, ölçü, kütlə baxımından).
- 9Diffuziya — molekulların daimi hərəkətdə olduğunu sübut edən hadisədir.
- 10Molekul atomdan fərqlidir: molekul iki və ya daha çox atomdan ibarətdir.
Məşq
10 asan · 10 orta · 10 çətin
Hər testdə təsadüfi 10 sual seçilir